50Plus-raadslid Martin van Mourik.

Oude grafzerken tot puin geslagen. Kan dat niet anders?

50Plus-raadslid Martin van Mourik. FOTO NIELS WESTRA

De meeste mensen denken er liever niet over na, maar het overgrote deel van de graven op begraafplaatsen verdwijnt ooit. De beenderen worden verwijderd en herbegraven in een verzamelgraf. De grafzerk gaat naar een vergruizer, die er puin van maakt. Daar wordt later dan weer asfalt van gemaakt.

Pas toen Martin van Mourik een bult kapotgeslagen grafstenen zag liggen bij de kerk in Peins, drong tot hem door dat het zo gaat: ,,Zelf vond ik dat heel schokkend.’’ Hij ging erover nadenken: ,,Zelf zou ik het heel erg vinden dat de grafstenen van mijn ouders vermalen zouden worden en in een fietspad verwerkt.’’

Van Mourik is raadslid van 50Plus in Leeuwarden en wil nu met een voorstel komen om anders om te gaan met oude zerken. ,,We willen bekijken of we ze op een of andere manier kunnen hergebruiken. We vinden het zonde als je stenen hebt waar een hele historie aan vast zit en waar iemand aan heeft gewerkt, dat dat straks weg is.’’ Ze vormen een spiegel van onze tijd, benadrukt hij.

Leven is tijdelijk

PAL/GroenLinks-wethouder Herwil van Gelder reageerde vorige maand niet enthousiast. Hij benadrukte dat het leven tijdelijk is en hetzelfde geldt in zijn ogen voor een graf. ,,Nu komt het in een fietspad terecht. Ik vind dat ergens wel mooi, dat je daar overheen fietst.’’

Voorwaarde is wel dat de verwerking van grafstenen respectvol gebeurt, benadrukte de wethouder. In Leeuwarden gaat dit goed, aldus de gemeente. Als familie de grafrechten van een dode niet wil verlengen, mag ze de zerk mee naar huis nemen, maar dit gebeurt zeer weinig.

Kringloopzerk

Hergebruik als zerk met een nieuwe tekst wordt ook populairder, maar gebeurt in Leeuwarden nog weinig. De productie van de stenen vindt vaak plaats onder erbarmelijke werkomstandigheden in arme landen. Het vervoer naar Nederland is niet zo best voor het milieu. Vanuit die gedachte wordt hergebruik dan ook aangeprezen. De kosten van zo’n kringloopzerk blijken echter vaak hoog. Het overgrote deel van de stenen belandt dan ook in de vergruizer.

Als het aan Van Mourik ligt, gaat Leeuwarden op zoek naar een andere oplossing. Het liefst zou hij zien dat verwijderde grafstenen worden gebruikt om een sfeervol zerkenplein in te richten. Elders in het land gebeurt dit al. Uitvaartbedrijf Yarden noemt op zijn website bijvoorbeeld een oplossing in Gouda, waar een herdenkingspleintje is gemaakt met onderdelen van oude zerken.

Leeuwarden heeft zelf overigens ook al soortgelijke plannen uitgevoerd. Toen de gemeente de historische grafzerken verwijderde uit de Westerkerk (Theater Romein), werden deze op aandringen van PvdA-raadslid Hendrik ten Hoeve herplaatst op een geïmproviseerde ‘grafheuvel’ in het Leeuwarder Bos.

Weinig ervaring

Zoiets zou Van Mourik heel passend vinden voor de verwijderde zerken die bijvoorbeeld vrijkomen op de Noorderbegraafplaats en de Huizumer begraafplaats in Leeuwarden. ,,Hoe dat precies moet, hoef ik zelf niet te bedenken. Je zou kunstenaars kunnen vragen om goede plannen te maken. Zo krijg je vast goede ideeën.’’

De gemeente heeft inmiddels wat onderzoek laten doen in antwoord op de vragen van Van Mourik. Hergebruik elders in het land komt sporadisch voor, blijkt uit het ambtelijk antwoord. ,,Indien we de grafstenen min of meer nog herkenbaar gaan gebruiken als bestrating of in een kunstwerk kan dit zowel positieve als negatieve emoties oproepen. Omdat daar nu geen ervaring mee is in den lande, is dat lastig in te schatten.’’

Hij vindt dit niet alleen passend als eerbetoon aan de doden, maar ziet ze ook als cultureel erfgoed. Het gekke van zerken is immers: als ze oud zijn, vinden we ze waardevol, maar dan moet je ze wel eerst de kans geven om oud te worden. De meest bijzondere grafstenen in Leeuwarden en de omliggende dorpen worden overigens wel beschermd door de gemeente. Van steeds meer begraafplaatsen is nu een lijst met karakteristieke graven vastgesteld.

Landelijk beleid is er nauwelijks voor grafsteenerfgoed. In de ene kerk worden oude zerken als bijzondere monumenten behandeld, in een dorp verderop kunnen ze zonder enige terughoudendheid worden weggegooid. In het algemeen worden gebouwen veel beter beschermd dan graven en kerkhoven.

Zerken in dijken, funderingen en vloeren

Hergebruik van grafzerken was vroeger heel normaal. Archeologen en historische sneupers kunnen er overal in Friesland voorbeelden van aandragen, want ze komen de stukken grafsteen werkelijk overal tegen. In de wijde omtrek van Oudega (S) zijn zandstenen onderdelen van middeleeuwse grafkisten gebruikt voor stoepjes en als drinkbakken voor het vee.

Bij de sloop van het Leeuwarder Harmoniekantoor kwamen enkele jaren geleden gave negentiende-eeuwse zerken tevoorschijn, die waren gebruikt als fundering van gebouwen. Ook op heel veel kerkhoven en rond oude kerken zijn trouwens zerken gebruikt in de verharding. Een bijgebouw van de Groate Kerk in Sint Jacobiparochie is deels gefundeerd op oude zerken, bleek in 2003.

Een zeer groot deel van de oude Friese grafstenen is verwerkt in dijken en kustbescherming. Het grootste Friese kerkhof lag vroeger aan de voet van de Leeuwarde Oldehove. Toen dit kerkhof omstreeks 1830 zijn functie verloor, werden de zerken geleidelijk verwijderd. Uit de overlevering van oude schippers wordt duidelijk dat een groot aantal grafstenen naar de Friese kust is vervoerd. Vermoedelijk zitten ze nog altijd in en onder de oude dijken.

Stukken van een fraaie grafsteen werden in de achttiende eeuw gebruikt bij de fundering van een houtzaagmolen in Berltsum. Dat kwam aan het licht, toen de stukken steen in 2003 tevoorschijn waren gekomen.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct