Bewoners Pieter en Ellen Dekker, Rob de Wind, Ben en Ike Naafs en senior consultant Mark Born van het Kenniscentrum Aanpak Funderingsproblematiek voor de boerderij van de familie Dekker. Hun woning zal naar verwachting binnen nu en vijf jaar instorten.

Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil

Bewoners Pieter en Ellen Dekker, Rob de Wind, Ben en Ike Naafs en senior consultant Mark Born van het Kenniscentrum Aanpak Funderingsproblematiek voor de boerderij van de familie Dekker. Hun woning zal naar verwachting binnen nu en vijf jaar instorten. FOTO NIELS WESTRA

Jarenlang al wordt er gepraat over de teloorgang van de Friese veenweide en vrijwel altijd gaat de discussie over het verdienmodel voor de boeren of over de toekomst van de natuur. Ondertussen groeit de woede onder bewoners in het gebied. Het grondwaterpeil wordt telkens verlaagd zodat boeren het land kunnen blijven bewerken, maar daardoor zakt het land nog sneller en glijden huizen van hun funderingen af. ,,Op een dag kwamen we thuis en kregen we de voordeur niet meer open.’‘

Dit is een verslag over scheurende muren en wegzakkende woonhuizen. Een verhaal ook over bewoners die van het kastje naar de muur worden gestuurd. Stapels rapporten zijn er al geschreven over de veenweide-problemen en ondertussen daalt de bodem steeds verder en krijgen burgers jaar in jaar uit te horen dat ze het herstel van hun funderingen zelf moeten betalen.

Gloort er licht, als de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten op 3 november het Veenweideprogramma 2021-2030 gaan presenteren? Vraag het aan de ‘funderingsgedupeerden’, zoals de getroffen bewoners inmiddels worden genoemd, en je oogst vooral vermoeide blikken.

Leonhard Beijderwellen uit Langelille, die zijn huis nu op eigen kosten opnieuw laat funderen: ,,Wij hebben geen stem. Het Wetterskip wist al in 2007 dat er funderingsproblemen waren, maar de afgelopen dertien jaar is er nauwelijks iets tegen ondernomen.’‘

Ben Naafs uit Munnekeburen die samen met zijn vrouw Ike in een oud veenarbeidershuisje woont dat ze twee weken geleden ,,hopelijk voor het laatst’‘ hebben hersteld: ,,Burgerbelangen leggen het altijd af tegen economische belangen. Dat zie je bij de gaswinning, de zoutwinning en nu ook in de veenweide.’‘

In 2017 berekende het Wetterskip dat pakweg 3.500 tot 7.000 huizen in het Friese veenweidegebied te maken kunnen krijgen met funderingsproblemen. Wie wil weten hoe dat er uit kan zien, moet op bezoek bij Ellen en Pieter Dekker uit Spanga. Hun monumentale boerderij uit 1864 glijdt weg in de Groote Veenpolder. ‘s Nachts horen ze het gebouw zuchten, soms klinkt er een harde knal.

Toen ze het pand bijna vijftien jaar geleden kochten leek er nog niks aan de hand. In het bouwkundig onderzoek dat de Dekkers lieten doen stond dat er van alles aan de boerderij moest gebeuren maar dat er ,,geen visuele tekenen waren’‘ voor een slechte fundering.

Scheuren in de muren

Na de ruilverkaveling die in 2008 werd afgerond schoten er echter scheuren in de muren. De planken in de bedstedes vielen naar beneden en de stenen trap in de kelder knapte. De Dekkers zijn ervan overtuigd dat de problemen te wijten zijn aan de verlaging van het waterpeil in de polder, het dichtgooien van sloten en de steeds droger wordende zomers. Maar keer op keer hoorden ze van de betrokken instanties dat woningbezitters zelf verantwoordelijk zijn voor het onderhoud van de fundering onder hun huizen.

In april vorig jaar was er niettemin een doorbraak. Het Wetterskip, de gemeente Weststellingwerf en de provincie betaalden een onderzoek naar de funderingsschade aan de boerderij. Ook de mogelijke oorzaken van de verzakking zouden in kaart worden gebracht.

En nu? Ellen Dekker zwijgt even. De oorzaken van de funderingsschade zijn uiteindelijk toch niet onderzocht, zegt ze. Alleen de schade is vastgesteld. En de uitkomst is niet best. Tussen nu en vijf jaar zal de boerderij aan de Lindedijk in Spanga instorten. Ellen droog: ,,De expert zei ook dat onze gevel binnen 48 uur kan wegzakken.’‘

loading

Herstel van de fundering kost 450.000 euro, maar dat geld hebben ze niet. Pieter en zij gaan er daarom van uit dat de boerderij op een dag ineen zal zijgen. Ellen: ,,Dan gaan we in een container op het erf wonen. Iets anders kunnen we niet bedenken.’‘

Ondertussen gaat de waterpeilverlaging in het gebied door. ,,In negen jaar tijd is het boerenland achter ons huis 40 centimeter gezakt en ook zijn er veel sloten dichtgegooid’‘, zegt Ellen.

Ze verbaast zich over het grondgebruik in de Friese polder. ,,Ik ben een boerendochter en Pieter is opgegroeid in de veenweide bij Kortenhoef waar hij ook als muskusrattenvanger werkte. Daardoor weten we uit eigen ervaring dat boeren in de rest van Nederland heel anders omgaan met de veenbodem. Maar rondom ons huis in Spanga wordt gewoon geploegd en ontwaterd. Toen Pieter en ik hier net woonden verbaasden we ons er echt over.’‘

En nu wordt er dus ronduit gezegd dat hun funderingsprobleem een particuliere kwestie is en dat de bodemdaling in het veenweidegebied gewoon een natuurlijk proces is. Het voelt onrechtvaardig, zegt Ellen. ,,De verantwoordelijkheid voor de verzakking wordt bij ons neergelegd, terwijl het waterpeil rondom de boerderij door het Wetterskip wordt gemanipuleerd.’‘

‘Ontwatering moet stoppen’

Tegelijkertijd wordt er al jarenlang vergeefs gepraat over de redding van de Nederlandse veengebieden. De Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLI) gooide vorige maand de knuppel in het hoenderhok met een dringend advies aan de ministers van Binnenlandse Zaken en Landbouw en Natuur. De ontwatering in het Nederlandse veenweidegebied moet stoppen, zo schreven de onderzoekers, en het rijk moet de regie nemen omdat tot nog toe op lokaal niveau ,,het wiel telkens opnieuw wordt uitgevonden’‘.

In Friesland zijn we nu bijvoorbeeld toe aan de langverwachte veenweide-visie 2021-2030. De presentatie van het plan werd vorige maand uitgesteld, maar begin november zal het rapport eindelijk aan de buitenwereld worden prijsgegeven.

In Echten, probeert Ko van den Brink van Belangenvereniging Funderingsgedupeerden Nederland, al jaren om niet boos te worden. ,,Ik ga niet weer hetzelfde zielige verhaal vertellen’‘, zegt hij aan zijn keukentafel, die bezaaid ligt met rapporten en kopieën.

Maar als je wilt beginnen bij het begin kom je toch terecht in het jaar 2001, toen hij samen met zijn vrouw Yvonne Kerremans voor 283.000 euro zijn huidige woning kocht. Twee jaar later begon het gedonder. Om te voorkomen dat het pand instortte moesten ze voor 70.000 een nieuwe fundering laten aanleggen.

Ze kampten met paalrot omdat het waterpeil was gedaald tot onder de funderingspalen. En net als de bewoners van de Groote Veenpolder, kregen ook zij geen schadevergoeding. Funderingswerkzaamheden horen nu eenmaal bij regulier woningonderhoud, zeiden de provincie, het Wetterskip en de gemeente.

Van den Brink: ,,En al die jaren deden ze geen fluit aan de bodemdaling in het Friese veenweidegebied. Nog steeds niet trouwens. De provincie houdt gewoon vast aan de uitvoering van de nul-strategie uit de veenweidevisie van 28 oktober 2014. Al zes jaar lang gebeurt er niets. En ieder jaar gaan we weer bijna een centimeter naar beneden.’‘

Hoe lang hij het vergadercircus over de veenweide nu volgt? ,,Al jáááren.’‘ In totaal heeft hij een stuk of zes, zeven veenweidevisies zien passeren. Hij graaft in de stapel papier op tafel. ,,Dit is er een. En dit is er een. En een ding hebben ze volgens hem gemeen. ,,Altijd zijn de boerenbelangen leidend. Nooit gaat het over toekomstbestendig wonen en de komende twee jaar wordt er gewoon weer verder gepraat. Bestuurders noemen die manier van werken de Friese aanpak, Jarenlang al wordt er gepolderd en ook nu weer kijken ze niet verder dan een of twee jaar.’‘

Draak van een orgaan

Echt hoor, zegt Van den Brink. ,,De bewoners van het veenweidegebied hebben het nakijken.’‘ Het nieuwe veenweideprogramma wordt bijvoorbeeld gemaakt door de BOF, het Besjoerlik Oerliz Feangreide. Daarin zitten vertegenwoordigers van de provincie, het wetterskip, de natuur, de acht veenweidegemeenten, de recreatie-ondernemers en de boeren. ,,Een dráák van een orgaan dat wordt ondersteund door werkgroepen en klankbordgroepen’‘, vindt de inwoner van Echten.

Zelf zit hij namens het platform Funderingsproblematiek ook in een klankbordgroep. ,,Maar wij mogen niet reflecteren.’‘ Scheef lachje: ,,Ja het is Kafka hoor. Soms denk ik ook wel eens; waarom doe ik het nog. Zolang we hier wonen zijn we met de veenweide bezig en niks helpt.’‘

Vorige maand organiseerde de BOF twee ‘webinars’. Van den Brink: ,,Driekwart van de tijd werd besteed aan problemen van de Land en Tuinbouw Organisatie, de LTO. En diezelfde LTO is net als de provinciebestuurders de mening toegedaan dat de funderingsproblemen van de bewoners gewoon achterstallig onderhoud zijn.’‘

loading

Toch is hij niet boos op de boerensector. ,,Als je in het begin je huis ziet scheuren, is de verleiding groot om de boeren de schuld te geven. Maar daar moeten we vanaf. Want juist door dat conflictmodel blijven de provincie en het Wetterskip steken in eindeloze inspraakrondes en gebeurt er uiteindelijk niets. Telkens proberen alle betrokken partijen de hete aardappel bij iemand anders te droppen en ondertussen ligt diezelfde aardappel keihard op het bord van de bewoners.’‘

Pak eindelijk eens een keer door, zou hij willen roepen. Sluit niemand buiten en los knelpunten op. ,,De schatting van het Wetterskip, over die 3.500 tot 7.000 woningen die mogelijk funderingsproblemen kunnen krijgen, is natuurlijk nattevingerwerk. Waarom doe je er niet echt goed onderzoek naar? En waarom erken je daarna niet dat er gewoon geld nodig is voor huiseigenaren?’‘

Tot nog toe verschuilen gemeenten, het waterschap en de provincie zich achter een wet die zegt dat ze niet gedwongen kunnen worden om gedupeerde bewoners financieel te steunen, zegt hij. Maar ze als ze willen mogen ze de bewoners wel helpen. ,,En die wil, die is er dus niet.’‘

Vrees over de beeldvorming

Want op het provinciehuis waait een andere wind. Vlak na de statenverkiezingen van 2019, tijdens de onderhandeling voor een nieuw Fries bestuursakkoord, ging het in de fractiekamer van het CDA over een Nieuwsuur-uitzending, waarin bewoners Ben en Ike Naafs uit Munnekeburen vertelden over de schade aan het huis. Al jaren vragen ze vergeefs om een peilverhoging van het water in de sloot om hun woning, zeiden ze op televisie. Maar volgens hen kiest het Wetterskip voor het agrarisch belang en niet voor burgers in het gebied.

De CDA-fractie, die twee gedeputeerden leverde voor het huidige bestuurscollege in het provinciehuis, reageerde eensgezind op het interview met het echtpaar Naafs. De verzakking van de veenbodem is een natuurontwikkeling en daarom hoeven de eigenaren van verzakkende huizen op het Friese veen niet op een schadevergoeding te rekenen, zo luidde de conclusie.

Als je in het veengebied gaat wonen, zei Sander de Rouwe, weet je immers dat de bodem zakt en bovendien verzakken de huizen nog eens extra door de droogte van de afgelopen jaren. Om de schade te verhalen op het Wetterskip of de provincie? ,,Dat gaat best ver’‘.

Overigens vreesde statenlid en LTO-sectorspecialist Aebe Aalberts destijds al wel voor de beeldvorming. ,,Het gevaar is dat de burger denkt: De landbouw heeft al het water weggepompt. Die manier van framen moeten we voorkomen.’’

Twaalf gedupeerde gezinnen

We reizen af naar de bewonersgroep ‘funderingsgedupeerden’ uit de Groote Veenpolder die inmiddels twaalf gezinnen telt. Hadden ze, toen ze hun huizen kochten, kunnen weten dat ze kans liepen op funderingsschade? Werden ze bijvoorbeeld voor mogelijke funderingsproblemen gewaarschuwd door hun makelaars of door de kenners die bouwkundige keuringen deden?

Leonhard Beijderwellen uit Langelille: ,,Toen we het huis in 2015 kochten hebben we het laten keuren door experts maar die hebben niks over de fundering gezegd. En funderingsproblemen zijn net als aderverkalking; als je symptomen krijgt is het al twintig jaar aan de gang.’‘

Pas drie jaar na de aankoop merkten ze dat het goed mis was. ,,Op een dag kwamen we thuis en kregen we de voordeur niet meer open.’‘ De sponning was gezakt. ,,En vorige maand zakte een van onze ramen uit het kozijn. Je schrikt je lam.’‘

Je moet de psychische gevolgen van de funderings-ellende niet uitvlakken, zegt hij. In de Groote Veenpolder lopen 180 huizen nu kans op verzakkingen maar lang niet iedereen wil het weten. ,,Mensen steken hun kop in het zand. Ze zeggen: ach, de bodem zakt hier nu eenmaal.’‘ Ike Naafs: ,,Of ze willen de problemen niet zien omdat ze de oplossingen toch niet kunnen betalen.’‘

Het voortdurend bot vangen bij overheidsloketten trekt ook sporen, zegt Erwin Hoenderdos uit Spanga, wiens vrouw het initiatief voor de oprichting van de bewonersgroep nam. ,,Voor het herstel van de fundering moet je per vierkante meter rekenen op een kostenpost van 1500 euro. Dat is een enorm bedrag, dat kunnen we niet eens betalen, maar toen we laatst een gesprek hadden bij de gemeente zei een ambtenaar: Als u straks toch bezig gaat met uw fundering moet u misschien ook eens denken aan de aanschaf van een warmtepomp.’‘ Hij zwijgt even. ,,Echt. Ik dacht: Jij hebt geen idee waar het over gaat. Wij kunnen de fundering al niet eens betalen en dan begin jij over een warmtepomp?’‘

loading

Ellen Dekker uit Spanga: ,,We proberen ons leven niet door de problemen te laten vergallen. Iedere dag dat we nog in de boerderij kunnen wonen is weer een dag, maar ik heb wel tegen de kinderen gezegd dat ze onmiddellijk naar buiten moeten rennen als het huis echt hard begint te bewegen. Ik merk dat ik steeds bezorgder word. Ik ben verpleegkundige, en als ik nachtdiensten draai maak ik me toch druk over het huis, en over mijn man Pieter die overal doorheen slaapt en de kinderen misschien niet op tijd kan waarschuwen als het echt fout gaat.’‘

Het voelt alsof ze in de steek worden gelaten, zeggen de bewoners. En daarom laten ze nu samen hun tanden zien. Dermatoloog Ben Naafs: ,,Het is net als in de gezondheidszorg. Je moet assertief zijn om te overleven.’‘

Er is trouwens al beweging, zegt Erwin Hoenderdos. Het Wetterskip, de gemeente en de provincie hebben nu bij alle groepsleden een funderingsonderzoek laten doen. ,,Maar uiteindelijk willen we ook inspraak en een passende tegemoetkoming om de financiële pijn te verlichten. We kunnen niet aansprakelijk worden gesteld voor problemen die zijn veroorzaakt door de peilverlagingen en het dichtgooien van sloten na de ruilverkaveling.’‘

Geen ruzie met de boeren

Stuk voor stuk beklemtonen de bewoners overigens ook dat ze niks tegen de boeren in het gebied hebben. Rob de Wind: ,,Wij kunnen hartstikke goed opschieten met onze buren. Wij nemen ze niks kwalijk. Maar telkens zeggen ambtenaren: ‘Uw probleem heeft onze aandacht, we nemen het mee’ en ondertussen gebeurt er niets.’‘

Ellen Dekker: ,,Ik heb tegen onze buren die een boerenbedrijf hebben, gezegd dat we in de krant komen. En ik heb ze ook verteld dat het verhaal niet bedoeld is om tegen de agrarische sector aan te schoppen. We willen geen ruzie.’‘

Senior consultant Mark Born van het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek kent de problemen van de bewonersgroep in de Groote Veenpolder. Hij vindt ook dat de funderingsschade niet enkel en alleen op het bord van de veenweidebewoners geschoven kan worden. ,,Eind jaren negentig is er in het Westen van het land veel geld gegaan naar funderingsherstel in Dordrecht, Haarlem, Schiedam, Zaanstad en Rotterdam’‘, zegt hij. ,,Maar in Friesland was toen nog geen oog voor funderingsschade.’‘

En nu zie je op kaarten van de ‘klimaatschadeschatter’ over funderingsproblemen, alle Nederlandse veenweidegebieden knalrood kleuren. Om meer aandacht te vragen voor de verzakkingen die overigens in heel Nederland voorkomen ijverde het KCAF daarom al veel langer voor het funderingslabel, dat vanaf volgend jaar verplicht wordt voor alle woningen in Nederland.

Via de website van de KFAC kunnen huizenbezitters alvast zien of de fundering van hun huis mogelijk gevaar loopt. Alleen al deze week, toen het label in het nieuws kwam, is de site in twee dagen tijd door een half miljoen mensen bekeken.

Veel mensen zullen schrikken, erkent Born. Net zoals de verenigde bewoners in de Groote Veenpolder. Heeft hij alvast een tip, voor oude en nieuwe funderingsgedupeerden? Ernstige blik: ,,Nou ja, blijf vechten.’‘

Onoplosbaar probleem

We bellen Paul van Erkelens, oud-dijkgraaf van het Wetterskip Fryslân. Hij nam in december afscheid na een carrière van zestien jaar bij het Friese waterschap. Hoe kijkt hij nu, vanaf een afstand naar het gekrakeel over de verzakkende woningen in het veenweidegebied?

Na enig nadenken: ,,Het is bijna een onoplosbaar probleem. Ik weet nog dat ik, toen ik net in Friesland werkte, werd geïnterviewd door de VPRO. De journalist zei: ‘Goh meneer de dijkgraaf, we hebben het in de veenweide-discussie maar steeds over de boeren. Waarom doet u eigenlijk niets voor de huizenbezitters?’ En ik herinner me nog dat ik toen dacht: goh ja.’‘

Voor boeren telt er maar een ding, weet hij. ,,Als de grond zakt moet het waterpeil omlaag. En ondertussen denkt het Wetterskip heus ook aan de belangen van de bewoners hoor. Met hoogwater-circuits rondom huizen proberen ze de funderingen te beschermen. Maar als de grond in de omgeving verder zakt, zijn die circuits ook niet meer te handhaven.’‘

Bovendien is het volgens hem complicerend dat bewoners die al heel lang in het gebied wonen en mensen die van buiten komen lang niet altijd op een lijn zitten. De autochtonen vinden dat de nieuwkomers hadden kunnen weten dat het veen zakt. Van een gezamenlijk front is daardoor geen sprake.

,,En los daarvan heb je het, als je de bewoners wilt compenseren, ook nog eens over enorm veel geld. Echt hoor, de overheden komen er daarom onderling gewoon niet uit. Het is een vrijwel onoplosbaar punt. Maar tot op de dag van vandaag is de vraag van de VPRO door mijn hoofd blijven zeuren.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct