FOTO CORNE SPARIDAENS

Nanna Haug Hilton, Noorse stim fan Fryslân

FOTO CORNE SPARIDAENS

Met de Stimmen-app zette wetenschapper Nanna Haug Hilton, taalkundige aan de Rijksuniversiteit Groningen, de Friezen aan het werk. Het is een van haar missies: publiek betrekken bij wetenschappelijk onderzoek.

Ze is een sprankelende verschijning in de wetenschapswereld: de van oorsprong Noorse Nanna Haug Hilton houdt graag, enthousiast en met humor lezingen over haar werk. Onlangs nog op de eerste Historische Dag Waadhoeke in Sint Jacobiparochie. In Leeuwarden is ze door het project Lân fan Taal van Culturele Hoofdstad de laatste tijd bijna wekelijks te vinden. ,,Ik ben nerdy geïnteresseerd in dat Fries’’, zegt ze.

Een jaar of vier was ze toen haar zusje werd geboren. In Hønefoss in Noorwegen, waar ze opgroeide. ,,Ik kon natuurlijk niet met haar praten, dat babygebrabbel was nog niks. Ik had daar een in mijn ogen logische verklaring voor. Mijn zusje sprak Mandarijn Chinees, zei ik tegen mijn ouders. Verschillende talen, dat vond ik toen al interessant.’’

Op de middelbare school bleek die belangstelling opnieuw toen Hilton naast het verplichte Noors, Engels en Duits ook Spaans ging volgen. Zelf werd ze in het Noors opgevoed. ,,In een super Noorse omgeving.’’ Een soort van tweetaligheid kreeg ze toen al mee, want Noorwegen kent twee officiële schrijftalen, en iedereen spreek thuis dialect.

Zuid-Afrika

Na de middelbare school besloot ze te gaan reizen met als hoofdreden een taal leren die ze nog niet op school had geleerd. Via een vrijwilligersproject van de Europese Unie kwam ze in Limburg terecht. ,,Toen heb ik Nederlands geleerd. Vandaar dat er soms een beetje een Limburgs accent doorheen klinkt. Als ik wat vermoeid ben, komt de zachte g om de hoek kijken.’’

Terwijl het Nederlands haar moeiteloos af lijkt te gaan, verontschuldigt ze zich later nog eens: ,,Ik kom nooit heel erg mooi uit mijn woorden.’’

Toen ze toch in Limburg zat, besloot Hilton in de buurt, in Nijmegen, Engels te gaan studeren. ,,Dat deed ik om de literatuur, maar ik bleek de taalkunde-kant veel leuker te vinden.’’ Voor haar master verkaste ze even makkelijk naar Zuid-Afrika. ,,Ik boog me over taalbeleid op de universiteit in de context van Zuid-Afrika. Daar zijn ze hypermeertalig. Ze hebben veel gemeen met Friesland.’’

Hilton zocht uit of er naast Engels en Afrikaans ook talen als Sesotho als officiële taal op de universiteit ingevoerd moesten worden. ,,Dat kan zo belangrijk zijn. Door zo’n taal een officiële status te geven, geef je die groepen bescherming. Je laat zien: we zien jullie, we herkennen jullie taal.’’

Voor taalwetenschappers is Friesland uniek

Het onderscheid tussen standaardtalen en dialect heeft er volgens Hilton voor gezorgd dat dialect-sprekers niet altijd voor vol worden aangezien. ,,We leren op school al dat er een goede taal is en een foute. De cultuur is dat er één correcte taal is. Maar als je dialect spreekt, zegt dat niets over hoe slim je bent. Discriminatie op basis van taal is fout en heel dom.’’

,,Er is in Nederland weinig onderzoek naar gedaan, maar in Amerika is onderzocht dat dialectsprekers bij een rechtbank kleinere kansen op een goede uitspraak hebben en in Vlaanderen is aangetoond dat Turken in vergelijking met Vlamingen veel minder kans hebben op toewijzing van een woning.’’

Ze maakt zich er druk om. ,,Je kunt je accent nu eenmaal niet zo maar veranderen. Het is net als je huidskleur. Ik vind het daarom de taak van de taalwetenschapper mensen meer bewust te maken van de diversiteit aan talen en de waarde van een accent. Een Fries accent is niet slecht. Daar is geen enkel bewijs voor.’’

Prestige-taal

Ze spreekt over ,,onze oudergeneratie’’, als ze het over de generatie Friezen voor ons heeft. ,,Die groeiden nog op met Nederlands als prestige-taal en het Fries dat alleen thuis werd gesproken of op straat. Eigenlijk is pas vrij recent het Fries als verplicht vak op school doorgevoerd, in de jaren tachtig. Dat betekent dat er nu een generatie opgroeit, die de erkenning van het Fries heeft meegemaakt.’’

Het Fries heeft daarmee een grote voorsprong op bijvoorbeeld het Nedersaksisch en het Limburgs, stelt zij. ,,Zonder onderwijs hebben die talen totaal geen kans.’’

Buiten de vakgebieden in de geesteswetenschappen wordt taal in het algemeen niet zo belangrijk gevonden, merkt ze. ,,Maar taal is wie je bent’’, wil Hilton bijna wel uitschreeuwen. Wat haar vooral boeit, is dat mensen hun taal aanpassen aan de situatie waarin ze verkeren. Welke taal ze gebruiken, hangt af van met wie ze spreken. ,,Toen ik studeerde, viel het me op dat iedereen verschillende registers opentrekt.’’

Na een tussenstap in Engeland – waarover later meer – zag ze een onderzoeksbaan aan de Rijksuniversiteit Groningen voorbij komen, bij de afdeling Scandinavische taal en cultuur. In 2010 greep ze haar kans toen de positie van universitair docent bij de afdeling Friese taal en cultuur, later Minorities & Multilingualism | Frysk vrij kwam. ,,Ze vroegen iemand met verstand van taalbeleid en meertaligheid, interesse in minderheden en iemand die het Fries wilde leren.’’

In zeven tot acht privélessen leerde ze basale kennis over het Fries bij haar collega’s Friese taal- en letterkunde. Terwijl ze heel redelijk Fries spreekt, noemt ze het zelf ,,niet fantastisch goed. Ik kin it in lyts bytsje, as it moat . Maar in Fries schrijven ben ik slecht.’’ Dat wordt snel opgevijzeld nu ze met een team Stimmen fan Fryslân opzette.

Een project dat onderdeel is van Lân fan taal, en dat Hilton samen met collega’s bij de afdeling in Groningen en met internationale hulp maakte. Het project bestaat uit een website en een app op de smartphone waarop Friezen plaatjes voorgeschoteld krijgen en daar in hun eigen Friese taalvariant de uitspraak van vastleggen. ,,Zo kunnen we onderzoek doen naar de klankvarianten in het Fries en hoe die veranderen.’’

Taaldonatie

Al die ingesproken woorden leveren een enorme database voor het Fries op, waar Hilton en haar team mee aan het werk kunnen. ,,Taaldonatie, noem ik deze manier van werken. Jij doneert je taal aan ons en wij kunnen daarmee van alles ontwikkelen op het gebied van spraaktechnologie.’’ Te denken valt aan Fries bij spraakbesturing van robots of navigatie bij het besturen van auto’s. Ook forensisch onderzoek kan een doel zijn. ,,Dat je door de schat aan Friese taalvarianten kunt achterhalen uit welk deel van Friesland een dader komt.’’

In dat kader heeft de projectgroep Stimmen een aardigheidje bedacht voor de app. Deelnemers kunnen een quiz doen, waarna de app raadt uit welke Friese plaats je komt. Het past bij haar missie om het publiek te betrekken bij wetenschap. ,,Zo doe je iets terug. De quiz is razend populair.’’

Kritiek is er ook, omdat niet iedereen precies uitkomt op de plek waar hij geboren is. ,,Het is bij benadering’’, legt Hilton uit. In de quiz zijn 58 plekken opgenomen bestaande uit de Friese steden en de grootste dorpen. Het kan dat je daarnaar verwezen wordt, terwijl je uit een kleinere plek in de buurt komt.’’ Belangrijker is volgens haar dat insprekers zelf aan moeten geven of de plek van herkomst klopt.

,,Daar leren we heel veel van. Vooral bij het Stadsfries zoals het Franekers, Leeuwarders, Snekers, blijkt het raden mis te gaan. Ook bij Schiermonnikoog trouwens. Dat geeft aan dat de uitspraak of de kennis van deze dialecten is veranderd.’’ Deelnemers uit de steden blijven nog wat achter. Graag zou Hilton zien dat meer stedelingen deelnemen.

Doel was om 10.000 deelnemers te trekken. Het zijn er inmiddels 13.796. Dat is het aantal Friezen dat aan de quiz meedeed. Daarnaast maakten 5000 mensen opnames door de plaatjes te benoemen. In totaal zijn daarmee nu 43.000 opnames verzameld. Hilton is vooral de middelbare scholen in Friesland dankbaar, waar het project steeds gastvrij werd ontvangen. ,,Heel veel jongeren hebben data vastgelegd.’’

Het succes is doorgedrongen tot andere minderheidstalen in Nederland. In de loop van dit jaar komt Sjtumme va Limburg. Later volgen Stemmen van Grunnen (voor de Nedersaksische variëteiten) en het Zeeuws.

Als je dialect spreekt, zegt dat niets over hoe slim je bent

Alle verzamelde informatie over het Fries is online te raadplegen. ,,We gaan nog bundels maken die gedownload kunnen worden, zodat de data beschikbaar zijn voor ander wetenschappelijk onderzoek.’’ In het Liwwadders-paviljoen in de Talentuin in Leeuwarden staat een aanraaktafel, waarop bezoekers de app kunnen gebruiken.

Als Hilton lezingen houdt over de resultaten is ze vooral benieuwd naar vragen uit het publiek. ,,Wat vinden de mensen interessant. Dat is goed om te weten. Daar kunnen wij weer iets mee doen. Ik zie het als mijn plicht om te luisteren en wat terug te geven.’’

Is Noorwegen helemaal vergeten? Absoluut niet, verzekert Hilton. Ze heeft er haar familie en een groot sociaal netwerk en komt er zo ongeveer om de acht weken. ,,Het is moeilijk om ze te missen. Ook al woon ik hier al acht jaar, ik heb nog altijd het gevoel dat ik op vakantie ben. Dat is ook mijn positieve insteek. Ik kan genieten van de cultuurverschillen. Maar ik blijf me altijd Noorse voelen. Dat zullen Friezen heel goed begrijpen. Hoe lang ze ook in Groningen wonen, ze blijven Fries.’’

Het maakt wel dat Hilton zich altijd buitenlandse voelt. ,,Ik weet nu hoe moeilijk het is om een immigrant te zijn. Dan ben ik nog geprivilegieerd. Ik ben blank en ik spreek Nederlands. Voor wie dat niet heeft, is het nog moeilijker om immigrant te zijn. Ik heb begrip gekregen voor de mensen die hier komen. Hoe lastig dat is. Want je eigen cultuur, je eigen identiteit, die kun je niet kwijtraken.’’

De Nederlandse luchten intrigeren haar. ,,Dat is hier zo anders. Zo veel lucht zie je. In Noorwegen zit altijd een berg in de weg’’, grapt ze. Ligt haar toekomst in Noorwegen? ,,Ik ben opgehouden met plannen.’’

Of privé-omstandigheden daarbij een rol spelen, wil ze niet zeggen. Het is ook typisch zo’n Nederlandse vraag, vindt ze. Een vraag die het cultuurverschil tussen Noren en Nederlanders blootlegt. ,,Noren vinden dat hun privéleven niemand wat aangaat.’’

Koude douche

Het schrijven van haar scriptie en het afstuderen in Nijmegen werd een koude douche. Ze belandde in een wereld vol blanke, heteromannen. ,,Vrouwen werden anders behandeld. Seksisme in de academische wereld, dat is een onderwerp apart.’’

Het zorgde voor nog een missie in haar leven. ,,Misschien wel idealistisch, maar ik was hier zo boos over dat ik een goed voorbeeld wil zijn. Ik wilde bij de universiteit werken. Om te laten zien dat het niet uitmaakt of je vrouw bent, niet blank of homoseksueel.’’

Het werd de universiteit in Groningen, nadat ze voor haar promotieonderzoek vier jaar lang in het Engelse York verbleef. ,,Een supermooie, hele leerzame tijd. De titel doctor is daar heel prestigieus. Universiteiten zijn nog echt ivoren torens. Ik dacht: als ik die doctorstitel bemachtig, dan kan ik daarmee wat voor minderheden betekenen.’’

loading

Friesland is daarvoor het perfecte laboratorium, zegt ze. ,,Voor taalwetenschappers is Friesland uniek. Vanwege de verschillende klankpatronen, de bijna onderlinge verstaanbaarheid met het Nederlands en het feit dat de taal erkend is en daarmee prestige heeft gekregen. Het drietalig onderwijs is ook uniek. Wat dat doet met de cognitieve ontwikkeling van kinderen. Daarnaar kan nog heel wat onderzoek gedaan worden.’’

De toekomst van de wetenschap ligt volgens haar in het samenwerken van de wetenschap met het publiek. ,,Je moet mensen de tools geven om zelf dingen te ontdekken. Dat is zo belangrijk. Er zijn nog nooit zoveel hoog opgeleide mensen geweest. Tegelijkertijd zijn de mensen nog nooit zo weinig kritisch geweest. Ze nemen mythes voor waar aan. Kijk maar naar de discussies rond het nepnieuws.’’

Wat gebeurde er eigenlijk met haar advies om een taal als Sesotho toe te staan op de universiteit in Zuid-Afrika? De gedreven Hilton veert op. ,,Terwijl Afrikaans en Engels de officiële talen waren, is er besloten om alleen met Engels door te gaan. English rules, helaas.’’

In Zuid-Afrika kan ze dat nog enigszins begrijpen omdat het Engels voor vereniging zorgt. ,,Maar dit dreigt in Nederland ook. Dat heeft alles te maken met economische redenen. We zijn een exportland. En de universiteiten hebben te weinig studenten, dus willen ze internationale studenten trekken. Die financiële reden zorgt ervoor dat het Engels gaat overheersen.’’

Paspoort

Naam Nanna Haug Hilton
Geboren 7 december 1981 in Hønefoss, Noorwegen
Opleiding Doctor in de taalwetenschappen
Werk Universitair hoofddocent sociolinguïstiek aan bij de Rijksuniversiteit Groningen (Minorities & Multilingualism | Frysk); voorheen onderzoeker en PhD-student bij The University of York

Taalverzamelaar

In 2017 werd Nanna Haug Hilton genomineerd voor de Klokhuis Wetenschapsprijs. Het televisieprogramma presenteerde haar als de taalverzamelaar: ‘Taalwetenschapster Nanna Hilton verzamelt gesproken taal via de app ‘Stimmen’. Het is onderzoek waar iedereen aan kan meedoen: je krijgt een plaatje te zien, en je spreekt het woord uit zoals jij dat normaal zegt. Taalonderzoekers zien zo welke talen waar in Nederland gesproken worden.’

Meer informatie op: lanfantaal.nl

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct