De enige nog vliegende Lancaster in Europa bracht half september 2016 een saluut aan de omgekomen bemanning van een Britse bommenwerper die op 9 mei 1941 boven het IJsselmeer werd neergehaald. Het wrak lag midden in het gebied waar Smals zand wil winnen. Voor de berging werd een stukje IJsselmeer drooggelegd, waarvan de kosten deels door Smals werden gedragen.  FOTO CATRINUS VAN DER VEEN

Molens, laagvliegroutes en zandwinning: drie is te veel voor Gaasterland

De enige nog vliegende Lancaster in Europa bracht half september 2016 een saluut aan de omgekomen bemanning van een Britse bommenwerper die op 9 mei 1941 boven het IJsselmeer werd neergehaald. Het wrak lag midden in het gebied waar Smals zand wil winnen. Voor de berging werd een stukje IJsselmeer drooggelegd, waarvan de kosten deels door Smals werden gedragen. FOTO CATRINUS VAN DER VEEN

Eerst was er die ‘polderdisco’ van molens, daarna kwamen de laagvliegroutes. Toen de zandfabriek al bijna voor de kust verrees, kwam Gaasterland in opstand. Een terugblik.

Het is 2008. Zandwinner Smals uit Cuijk wendt zich tot Gaasterlân-Sleat. Het bedrijf heeft een nieuw wingebied nodig, want het rivierzand raakt op. Er staat iets tegenover. Smals is bereid de portemonnee te trekken.

Burgemeester Willem Hoornstra en zijn wethouders zijn niet meteen enthousiast, zal Hoornstra in 2011 bekennen. Ze hoeven geen grootschalige zandwinning voor ‘hun’ kust. Maar Smals houdt aan.

De gemeenteraad van Gaasterlân-Sleat gaat op bezoek bij een project van het bedrijf in Cuijk. En ziet hoe een bijna leeggezogen terrein is veranderd in natuurgebied. Het ziet er prima uit, luidt het oordeel.

Unanieme instemming

In januari 2009 laat Smals de gemeenteraad weten dat het zand voor de kust bij Oudemirdum uitermate geschikt is voor het maken van beton. Gaasterlân-Sleat is vooral gecharmeerd van de combinatie van gebiedsontwikkeling en compensatie, herinnert toenmalig CDA-fractievoorzitter Johan Apperloo zich. De volksvertegenwoordiging stemt unaniem met het plan in. ,,Iedereen was positief.’’

Ruim twee jaar later gaan burgemeester en wethouders met zandwinner Smals het IJsselmeer op. Precies boven de plek waar zand zal worden gewonnen, ondertekenen Hoornstra en directeur Michiel Smals het contract. Het bedrijf mag minstens dertig jaar zandzuigen vanaf een eiland op 5 kilometer uit de kust bij Oudemirdum. Voor elke gewonnen kuub krijgt Gaasterlân-Sleat 5 cent. Dit komt neer op 100.000 euro per jaar.

Dan blijft het vervolgens stil. De crisis is op zijn hoogtepunt. Er wordt amper gebouwd, er is nauwelijks vraag naar beton.

Saluut aan Poolse vliegeniers

Midden in het toekomstige wingebied blijkt een vliegtuigwrak te liggen. Het gaat om de resten van een Britse bommenwerper die op 9 mei 1941 door de Duitsers werd neergehaald. Twee van de zes Poolse bemanningsleden staan nog altijd te boek als vermist.

Voor de berging wordt een stukje IJsselmeer drooggelegd. De kosten hiervan dragen het rijk en Smals samen. De resten van de twee aangetroffen Polen worden herbegraven. De enige nog vliegende Lancaster in Europa brengt half september 2016 een saluut aan de omgekomen bemanning. Duizenden kustbewoners zijn hiervan getuige op het terrein van De Hege Gerzen in Oudemirdum

Ondertussen zien zij vanaf de dijk de Noordoostpolder langzaam verdwijnen achter een ijzeren gordijn van 86 windmolens. Die verspreiden ’s avonds een licht dat in Gaasterland als hinderlijk wordt ervaren. Het ,,red light district’’, zeggen ze daar. Een jaar later horen de kustbewoners dat vliegtuigen naar Lelystad Airport laag over hun gebied zullen scheren.

En dan is daar, op 8 november 2018, bestuurskundige Michiel de Vries. Op een informatiebijeenkomst in dorpshuis It Klif in Oudemirdum waarschuwt de hoogleraar bestuurskunde voor de verindustrialisering van het IJsselmeer. De windmolens waren daarvan het begin. ,,Hy fertelde dat it dêr net by bliuwe soe’’, zegt Baukje Miedema van het Aksjekomitee Sânwinning Nee!

Gaasterlanders en natuurorganisaties realiseren zich dat alleen het indienen van een zienswijze tegen de in maart aangevraagde vergunning van Smals niet voldoende is. En dat ze de nog twijfelende raadsleden ervan moeten overtuigen tegen te stemmen.

Landelijke aandacht, protest met succes

Dus besluiten ze feller van leer te trekken tegen het plan. Er komen anti-zandwinningsborden langs wegen en in tuinen. En ze starten een petitie, die uiteindelijk 15.000 keer zal worden ondertekend.

De acties blijven niet onopgemerkt, er volgt landelijke aandacht. Er komen Kamervragen, de minister belooft uiteindelijk een ‘nee’ van De Fryske Marren te zullen accepteren. Het protest treft doel. Nu ook de FNP woensdag tegen gaat stemmen, is er geen raadsmeerderheid.

,,It hat in optelsom west’’, denkt Joop Meinsma, oud-wethouder van Gaasterlân-Sleat en nu VVD-raadslid in De Fryske Marren. ,,Earst de ‘polderdisko’, doe de ‘laagvliegroute’ en no de sânwinning.’’

Wat zou de kustbewoners hierna wachten? Miedema: ,,Sels tocht ik earst ek: ‘wêrom kin dat sânwinningseilân net by de Lemmer? Dêr binne ommers ek al mûnen. Doe realisearre ik my hoe’t it wurket. Der komt hieltyd mear by. Dus ha wy mei syn allen besluten: ‘dit moatte wy sjen te kearen’.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct