'Minder democratie door gemeentefusies'

Het aantal gemeenten neemt in hoog tempo af. Tegelijk geven ze steeds meer uit aan ondemocratische samenwerkingsverbanden.

Gemeenten besteden samen meer dan 20 procent van hun budget aan samenwerkingsverbanden, waarin ze samen met andere gemeenten wettelijke taken uitvoeren. De sociale werkvoorziening bijvoorbeeld, of jeugdzorg. In 2005 staken de gemeenten 8 procent van hun euro’s in dergelijke constructies, zegt het Centrum voor onderzoek van de economie van de lagere overheden (COELO) in Groningen.

De cijfers laten zien dat gemeentelijke herindeling niet leidt tot minder samenwerking, zegt COELO-hoogleraar Maarten Allers. In 2005 waren er nog 467 gemeenten. Per 1 januari 2019 zijn dat er nog maar 355, 25 minder dan vorig jaar.

Gemeenten kiezen voor formele samenwerkingsverbanden omdat ze sommige taken zelfstandig niet aan kunnen. Decentralisatie van landelijke taken naar gemeenten, zoals in 2015 de zorg voor langdurig zieken en ouderen, is daar een belangrijke oorzaak van.

Ondoorzichtig en niet rechtstreeks gekozen

Maar op die samenwerkingsverbanden is veel kritiek. De besturen zijn niet rechtstreeks gekozen, zoals een gemeenteraad of provinciale staten. Mee daardoor is wat er gebeurt ondoorzichtig. Ook het kabinet vindt het niet gewenst dat gemeenten voor essentiële taken lange tijd van die organisaties nodig hebben.

Allers ziet nog een nadeel: gemeenten worden steeds groter, waarmee de afstand tot de burger toeneemt. ,,Het is heel vervelend als je het gevoel hebt dat je geen invloed hebt op de samenleving. Voordat iedereen straks een geel hesje aantrekt...’’

,,Als we in dit tempo doorgaan ontstaat over niet al te lange tijd een klein aantal supergemeenten, die de provinciale taken er wel even bij nemen. Dan worden feitelijk de gemeenten zoals wij die nu nog kennen afgeschaft’’, zegt hij. ,,Dan bestaat Nederland in 2051 uit één enkele gemeente.’’

Schaalverkleining

Hij suggereert een alternatief: provinciale schaalverkleining. Knip een provincie op in kleinere gebieden die samenvallen met de schaal van de bovengemeentelijke samenwerkingsverbanden. Die moeten, met een rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordiging, verantwoordelijk zijn voor zowel provinciale als sommige gemeentelijke taken.

In provincies als Friesland en Zeeland kan dat samenvallen met de provinciale schaal. Landelijk kan het om zo’n 25 tot 30 regio’s gaan, zegt hij. Daaronder kunnen gemeenten hun huidige schaal behouden.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct