Anouk Willems: ,,Wij willen onderzoeken of we voeding ook preventief kunnen gebruiken.''

Kan je door goed te eten voorkomen dat je ziek wordt?

Anouk Willems: ,,Wij willen onderzoeken of we voeding ook preventief kunnen gebruiken.'' FOTO CORNÉ SPARIDAENS

Kan een gezond eetpatroon welvaartsziekten voorkomen? Groningse wetenschappers denken van wel, maar de vraag is hoe zo’n eetpatroon er dan uit moet zien. Bewerkte producten zijn niet goed voor je, zo blijkt uit de eerste resultaten van hun onderzoek naar de bacteriën in de darm.

Net als veel mensen heeft Anouk Willems (28) de afgelopen maanden weer eens uitgebreid staan koken. Vaak vegetarisch, met veel verse groenten en liefst zonder pakjes en zakjes. Als geen ander weet ze wat voedsel met een mens kan doen.

Voor haar promotieonderzoek ‘ Eten voor de Wetenschap ’ aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en hogeschool Van Hall Larenstein (VHL) in Leeuwarden bestudeert Willems de effecten van voedingspatronen op de mentale en lichamelijke gezondheid en op de bacteriën in de darm.

Voeding preventief gebruiken

Over de invloed van bepaalde voedingsstoffen op de gezondheid is al veel bekend, over het resultaat van complete diëten of voedingspatronen veel minder. Zo weten we dat rood vlees het risico op darmkanker verhoogt en dat groene groenten die kans juist verkleinen. Bij ziektes als diabetes, depressie en hart- en vaatziekten wordt vaak al geadviseerd om de voeding aan te passen.

,,Dan wordt eten gebruikt als medicijn. Wij willen onderzoeken of we voeding ook preventief kunnen gebruiken, dus om ziektes te voorkomen’’, vertelt Willems op haar kamer in de Linneausborg, het futuristische gebouw van de Faculty of Science and Engineering van de RUG in Groningen. ,,Nemen klachten als hoofdpijn, buikpijn, vermoeidheid en stress af als we bepaalde voedingsmiddelen wel of niet tot ons nemen?’’

Aanhangers van bijvoorbeeld het paleodieet , ofwel oervoeding, geloven van wel. Zij zeggen dat ze zich al na een paar dagen beter voelen door te eten zoals onze verre voorouders dat deden: zonder granen en zonder zuivel. Wetenschappelijk bewijs dat zulke klachten daardoor ook werkelijk verminderen is er echter nog niet. Door mensen te ondervragen die vier weken lang een ander voedingspatroon volgen, wil Willems hieraan een bijdrage leveren. Dat mag het paleodieet zijn, maar ook bijvoorbeeld de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum, eten met boerenverstand (zonder pakjes en zakjes), met zo min mogelijk koolhydraten of vetten, veganistisch of mediterraan.

Zelf spreekt de biomedicus liever van voedingspatroon dan van dieet, omdat het niet gaat om snel resultaat (afvallen!) maar om een manier van eten die ook na die vier weken goed vol te houden moet zijn.

En dat is broodnodig, gelooft Willems’ promotor Gertjan van Dijk, neurobioloog aan de RUG. ,,In plaats van medicijnen voorschrijven moeten we ons veel meer richten op onze manier van leven. Ik ben ervan overtuigd dat een groot deel van de mensen dat nu in het ziekenhuis ligt, daar niet terechtgekomen zou zijn als ze hun voeding hadden aangepast.”

Lichaam niet op aangepast

Welvaartsziektes als diabetes , kanker, hart- en vaatziekten, obesitas en depressie gelden in de westerse wereld inmiddels als doodsoorzaak nummer 1. Dat deze ziektes verband houden met onze leefstijl – te weinig beweging, te veel en verkeerd voedsel – wordt nauwelijks meer betwist.

„Maar ze komen nooit zomaar uit de lucht vallen’’, stelt Willems. ,,Hoofdpijn, buikpijn, vermoeidheid en stress kunnen voorbodes zijn. Als je die klachten door middel van voeding weet te verminderen, is de kans kleiner dat ziektes zich ontwikkelen. Ook bij corona zie je dat mensen met een gezonde leefstijl er beter doorheen komen.”

Een belangrijke rol hierbij speelt volgens de Groningse wetenschappers de mix van (vooral) bacteriën, virussen, gisten en schimmels in de darm, het zogenaamde microbioom. Dat zorgt bijvoorbeeld voor de vertering van vezels, beschermt tegen ziekteverwekkers en laat de hersenen weten dat we genoeg gegeten hebben. De samenstelling van dit microbioom is per mens verschillend en kan in de loop van iemands leven veranderen.

loading

Ook in de loop van de eeuwen heeft het een evolutie doorgemaakt, doceert Van Dijk. ,,Onze verre voorouders waren jager-verzamelaars, die gewend waren aan ongeraffineerd voedsel, afgewisseld met periodes van voedselschaarste. Zij die hierop het best waren toegerust, hadden de grootste kans om deze genen door te geven aan hun nakomelingen. Dat gold waarschijnlijk ook voor de genen van de microbiota, ofwel het microbioom.”

,,In een fractie van de tijd op evolutionaire schaal gezien is de wereld waarin we nu leven enorm veranderd. In onze geïndustrialiseerde welvaartsmaatschappij is er voedsel in overvloed en dat voedsel is ook nog eens heel anders van samenstelling. Ons lichaam is daar niet op aangepast, en dat geldt waarschijnlijk ook voor onze darmbacteriën.”

Misschien, zo oppert hij, is dat waarom in de westerse maatschappij zoveel stress, depressie en andere welvaartsziekten voorkomen. ,,We zijn in onbalans met onze omgeving. Een deel van die omgeving zit in je buik. Dat kan ontwrichtend zijn voor je mentale en fysieke gezondheid.”

De hoogleraar verwijst naar experimenten waarbij de darminhoud van gezonde mensen en dieren getransplanteerd werd naar ongezonde individuen. „In een aantal gevallen was er voor de korte termijn een positief effect. Maar als de condities niet goed zijn, overleven de goede bacteriën niet. Voor de lange termijn zullen we toch echt iets aan onze voeding moeten doen.’’

Wat eten ze werkelijk

Om de invloed van het voedingspatroon op de darmbacteriën te meten, kunnen deelnemers aan ‘Eten voor de Wetenschap’ hun ontlasting laten onderzoeken door het Leidse bedrijf MyMicroZoo. Daarnaast wordt hun voedingspatroon in kaart gebracht door middel van uitgebreide vragenlijsten. Willems: „Wij willen weten wat ze werkelijk eten, want maar weinig mensen volgen een voedingsadvies voor de volle honderd procent.’’

Tot nu toe vulden ruim driehonderd mensen alle vragenlijsten in, 185 daarvan deden ook mee aan het darmonderzoek. Van die laatste groep zijn de resultaten inmiddels geanalyseerd. Daaruit blijkt een groot verschil tussen mensen die ook bewerkt voedsel aten, zoals snoep, snacks en koekjes, en mensen die dat niet meer deden, vertelt Willems. Bij de eerste groep namen mentale en fysieke klachten als angst, stress, hoofdpijn en buikpijn niet af, bij de tweede wel.

Opvallend daarbij is volgens de promovendus dat het niet uitmaakt of de deelnemers hun eiwitten uit dierlijke dan wel plantaardige producten haalden. „Of ze nu wel of geen vlees of vis aten, maakte dus geen verschil. Maar als ze daarnaast ook bewerkte koolhydraten zoals witte pasta en rijst op het menu hadden staan, namen de klachten niet af.”

Vier weken is een korte periode, erkent Willems, maar lang genoeg om veranderingen waar te kunnen nemen. Ook de grootte van de groep hoeft volgens haar geen belemmering te zijn om voorzichtig conclusies te kunnen trekken.

,,Natuurlijk is een grotere groep wenselijk, omdat we dan ook beter naar de persoonskenmerken kunnen kijken. Dat is het lastige van voedingsonderzoek: er vallen altijd veel mensen uit en de deelnemers zijn vaak mensen die meer dan gemiddeld geïnteresseerd zijn. Maar we zien geen verband tussen de verwachtingen die mensen vooraf hadden en de mate waarin hun klachten werkelijk verminderden.”

Darmbacteriën

De eerste resultaten bevestigen in elk geval de vermoedens van Esther Nederhof, voormalig lector Gezonde en Duurzame Voeding en Welvaartsziekten aan Van Hall Larenstein en initiator van het onderzoek. Zij maakte tijdens een verblijf in de Verenigde Staten kennis met het paleodieet, maar liep aan tegen het gebrek aan bewijs.

Samen met onderzoeker Martina Sura de Jong van Van Hall Larenstein ontwikkelde ze een onderzoeksplan waarin ook naar de darmbacteriën wordt gekeken. In de ogen van de Medisch Ethische Commissie, die wetenschappelijk onderzoek met proefpersonen moet goedkeuren, kon dit echter geen genade vinden. Uiteindelijk werd het onderzoek zo aangepast dat deze goedkeuring niet vereist was.

Nederhof weet de weerstand aan de traditionele kijk op gezondheid en ziekte binnen de reguliere medische wetenschap, waarbij eerder pillen worden voorgeschreven dan dat er bijvoorbeeld voedingsadvies wordt gegeven. De voedsel- en farmaceutische industrie staan evenmin te juichen als hun verdienmodel ter discussie wordt gesteld, beseft zij.

In Nederland is dit een lastige discussie, beaamt Willems. ,,Artsen in opleiding krijgen nauwelijks voedingsleer. Terwijl bepaalde voedingsmiddelen de werking van medicijnen wel degelijk kunnen beïnvloeden. En als je bijvoorbeeld niermedicatie voorschrijft zonder de zoutopname te verminderen, is er geen enkel effect.”

We zullen wel moeten veranderen, meent hoogleraar Van Dijk. ,,Zo doorgaan en de zorgkosten nog verder laten stijgen is niet houdbaar, dat weet iedereen. Als we beter begrijpen hoe het microbioom werkt en wat het effect van onze huidige levensstijl daarop is, dan kunnen we daar wat aan doen.”

Welk voedingspatroon de beste garantie biedt op een lang en gezond leven, durft Willems nog niet te zeggen. ,,Er zijn voor ieder patroon voor- en tegenargumenten te verzinnen. Wel is er een aantal overeenkomsten: zoveel mogelijk onbewerkt voedsel, minder granen en meer groente en fruit, meer vis en vooral niet te veel. Eet wat je overgrootmoeder nog herkent als eten, zeg ik altijd.’’

Zelf is ze inmiddels weer begonnen met zuivel. ‘,,Dat heb ik een tijdje laten staan, maar dat voelde niet prettig. Ik kies wel voor de volvette, minst bewerkte versie. In zuiveldranken of yoghurt met een smaakje of 0 procent vet zitten vaak veel suiker- of zoetstoffen, dat raad ik echt af.’’

Blue Zone Bakkeveen

loading

Zo’n 70 tot 80 procent van de klachten in haar praktijk in Bakkeveen heeft te maken met leefstijl, zegt huisarts Jon Brouwers. ,,Diabetes, hartklachten, een te hoog cholesterol. Niet zo gek als je weet dat meer dan de helft van de Nederlanders overgewicht heeft.’’

Wat doe je dan als huisarts? Je stelt een diagnose, je schrijft een pilletje voor, je verwijst door. Want dat is wat je geleerd hebt.

Brouwers, die ook een opleiding tot leefstijl-arts volgde in de Verenigde Staten, wilde het anders. Liever voorkomen dan genezen, ofwel inzetten op preventie door middel van een gezonde leefstijl. Twee jaar geleden begon ze daarom samen met de plaatselijke werkgroep voor sociaal en cultureel werk het project Blue Zone Bakkeveen.

Wereldwijd gelden nu vijf gebieden als zogeheten Blue Zone : een deel van Sardinië, de eilanden van Okinawa bij Japan, het Griekse eiland Ikaria en twee gebieden in Costa Rica en Californië. Het zijn regio’s waar opvallend veel gezonde 100-jarigen wonen. Hun gezamenlijk geheim: veel bewegen, veelal plantaardig eten en veel sociale contacten.

,,We willen vooral bewustwording creëren’’, vertelt Brouwers. ,,Ik geloof in de kracht van het dorp. Gedragsverandering is moeilijk vol te houden als de omgeving niet verandert. We moeten het samen doen. En als je van je buurman hoort dat hij succes heeft, ben je eerder geneigd zelf ook iets te veranderen.”

Daarom worden er in Bakkeveen lezingen over gezonde voeding, workshops, dans- en filmavonden georganiseerd en is er een gezamenlijke moestuin. Daarnaast doet het dorp mee aan het RUG-onderzoek Eten voor de Wetenschap. Ruim honderd inwoners stapten al over op een mediterraan eetpatroon en lieten zich testen op fitheid. Een deel van hen vulde ook de vragenlijsten in en liet zijn darmbacteriën onderzoeken. Dit najaar volgt een nieuwe ronde.

In haar praktijk ziet de huisarts dat het werkt. Mensen voelen zich energieker, slapen beter, hebben minder last van hoofdpijn. En soms kunnen ze zelfs hun pillen laten staan, zoals de twee patiënten die al meer dan vijftien jaar een te hoge bloeddruk hadden. Na drie weken anders eten – zoutarm en plantaardig – hadden ze geen medicijnen meer nodig.

Brouwers: ,,Ik zeg niet dat je geen stuk appeltaart meer mag, of helemaal geen vlees meer. Maar het hoeft niet elke dag. In de Blue Zones eten ze eens in de zes weken vlees of vis. En trouwens, bij ons stond er vroeger ook alleen zondags vlees op tafel.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct