Een luchtfoto van het containerschip MSC Zoe in de Bremerhaven.

Kan de scheepvaart in de Noordzee nog op deze voet doorgaan?

Een luchtfoto van het containerschip MSC Zoe in de Bremerhaven. Foto: Wolfhard Scheer

Containerschepen als de MSC Zoe zijn te groot om in storm veilig de Noordzee over te steken. Er kan geen zeemanschap tegenop. Het is de vraag of de scheepvaart wel op deze voet kan doorgaan.

Noem het gigantisme, de containerschepen die worden gebouwd volgens het credo groot, groter, grootst. Die drang om te groeien heeft een keerzijde, concluderen de Onderzoeksraad voor Veiligheid, de Panama Maritime Authority en de Bundesstelle für Seeunfalluntersuchung in hun onderzoek naar de toedracht van de containerramp met de MSC Zoe, begin 2019 boven de Wadden.

Schepen als de MSC Zoe zijn voor mensen bijna te groot om te hanteren. Software om de containers te laden is complex. Een mix van weerfenomenen op ondiepe vaarroutes kan voor onvoorspelbaar gedrag van de grote, brede containerschepen zorgen. De bemanning is er niet op voorbereid en heeft niet door wat er op hun schip gaande is.

Lees ook | Onderzoeksraad voor Veiligheid: vaarroutes boven Wadden risicovol, kans op herhaling MSC Zoe-ramp groot

Uitzonderlijke krachten

Een combinatie van vier factoren bracht de Zoe in de nacht van 1 op 2 januari 2019 in een noordwesterstorm op de Noordzee aan het schommelen. Dwarsscheepse golven zorgden voor de eerste slingerbewegingen. Omdat de Zoe een hoge stabiliteit heeft, wilde het schip zo snel mogelijk terugkeren in evenwicht.

Dat mislukte, omdat de dwarsscheepse golven zich in hetzelfde tempo opvolgden als slingerbewegingen van de Zoe. Oftewel: het schip kwam in een cadans terecht tussen de golfbewegingen en de drang van het schip om weer terug te keren in evenwicht. Contact of bijna-contact met de bodem, golfklappen tegen het schip en zogenoemd groen water, opspuitend water langs de zijkant van het schip, versterkten de krachten die vrijkwamen op het dek, met als gevolg dat sjormateriaal brak en containers begonnen te schuiven.

De MSC Zoe verloor op zes plaatsen in totaal 342 containers. De crew kreeg dat pas bij de zesde keer door. Het schip voer toen in Duitse wateren. Het onderzoeksteam durft geen stelling in te nemen of de containers goed vastzaten. Het team spreekt van ,,ingewikkelde softwareberekeningen’’ die niet transparant zijn. ,,Er kan niet gecontroleerd worden of de containers volgens geldende voorschriften zijn geladen.’’

Bekijk hier waarom containerschepen bij noordwesterstorm niet langs de Wadden zouden moeten varen

Grenzen overschreden

Onderzoekers constateerden wel onregelmatigheden aan de software van de laadcomputers van de Zoe. Volgens hen was het schip op bepaalde plekken te zwaar beladen. MSC bestrijdt die lezing. De reder stelt dat verstrekte gegevens ,,onjuist’’ waren en dat er ,,onbedoelde wijzigingen’’ zijn aangebracht voordat de onderzoekers de gegevens hebben ingezien. MSC stelt dat het ,,alle medewerking heeft verleend aan de autoriteiten’’. De onderzoekers kregen geen andere gegevens die het verhaal van MSC onderbouwden, waardoor ze concluderen ,,dat grenzen zijn overschreden’’. Onduidelijk blijft of ,,deze overschrijding is herkend en aangepakt’’.

Volgens de onderzoekers zijn regels overschreden in de laadrijen waar later containers van boord verdwenen. Keihard bewijs is er niet, maar ,,onvolkomenheden in de laadstatus hebben mogelijk bijgedragen aan het ongeval, omdat de stapels containers kwetsbaar waren voor buitensporige krachten.’’

Niet gemaakt voor de Noordzee

De Onderzoeksraad voor Veiligheid vindt dat de zuidelijke vaarroute boven de Waddeneilanden bij storm moet worden afgesloten. De noordelijke route is echter niet veel veiliger. 

‘De Noordzee kennen we al zo lang’’, zegt voorzitter Jeroen Dijsselbloem van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV). ,,Hoe de zee zich gedraagt weten we ook. Hoe te grote, brede schepen zich onder stormachtige omstandigheden manoeuvreren op de Noordzee, weten we nu. Dat zijn nieuwe inzichten waar we wat aan moeten doen. Wordt er niets gedaan, dan kan zo’n ramp zich nog eens voordoen.’’

Schepen als de MSC Zoe, goed voor soms 15.000 tot 20.000 containers, zijn niet gemaakt voor de Noordzee, ziet de OVV. Vooral de hoge stabiliteit van de schepen past niet bij ondiepe en soms gure zee, met al haar onvoorspelbare steile, hoge golven. Raakt een groot, breed schip uit z’n evenwicht, dan kunnen de golven het de baas worden, met containerverlies tot gevolg.

Lees ook PREMIUM | Containers glijden voor hun ogen de Noordzee in

Dieper liggende problemen

De ondiepe zuidelijke route, net boven de Waddeneilanden, moet bij een noordwesterstorm van minimaal windkracht 8 worden afgesloten, adviseert de Onderzoeksraad. De noordelijke route, dieper en breder, is dan het alternatief. Maar de risico’s die voor de zuidelijke route gelden, zijn er ook voor de noordelijke. ,,Het is hooguit een iets minder riskante route bij een noordwesterstorm’’, aldus Dijsselbloem. ,,Door meer diepgang en eventuele uitwijkmogelijkheden.’’ De zuidelijke route is op sommige plekken 20 meter diep, de noordelijke tot twee keer dieper.

Het probleem ligt dieper dan alleen het afsluiten van een vaarroute bij stormachtige omstandigheden. Volgens Dijsselbloem moet iedereen in de scheepvaartsector zich afvragen of de schepen die nu worden gebouwd nog wel passen bij huidige vaarroutes en de geldende regels, en andersom. Hoe groter en breder het schip, hoe hoger de stabiliteit en hoe groter de kans op ongelukken onder bepaalde omstandigheden.

De OVV adviseert samen met de Panamese en Duitse collega’s om bij internationale organisaties nieuwe technische eisen te stellen aan containerschepen. Volgens de onderzoekers is de hoge stabiliteit ,,een veiligheidsrisico dat niet wordt herkend’’ door de International Maritime Organization (IMO), de scheepvaartorganisatie van de Verenigde Naties. Er zijn wel afspraken gemaakt over minimale hoogtes, maar niet over maximale. ,,De effecten van hoge stabiliteit worden onderschat.’’

Ondoorgrondelijke systemen

De onderzoekers willen ook dat er meer eisen worden gesteld aan de ontwerpen van sjorsystemen en containers. Eisen voor het beladen van schepen moeten worden verscherpt. De nu gebruikte systemen zijn ondoorgrondelijk en moet toegankelijker worden gemaakt, constateren Nederlandse, Duitse en Panamese onderzoekers.

Dijsselbloem vraagt minister Cora van Nieuwenhuizen (VVD, Infrastructuur en Waterstaat) om binnen de IMO te pleiten voor het sluiten van de zuidelijke route bij bepaalde omstandigheden en aan te dringen op aanscherping van de eisen. Van Nieuwenhuizen ,,onderschrijft de conclusies en de geschetste uitdagingen waar de schaalvergroting van de containervaart ons voor stelt, zoals het veilig sjorren van containers’’. 

De Tweede Kamer pleit al langer voor het sluiten van de zuidelijke route. Dat moet via de IMO geregeld worden. Die procedure kan jaren duren.

Risico's beter in beeld

Dijsselbloem adviseert de minister ook tot het doen van onderzoek naar het gedrag van andere typen schepen bij verschillende meteorologische en maritieme omstandigheden. ,,We kennen nu alleen de risico’s van het grootste type onder stormomstandigheden. De risico’s moeten we breder in beeld hebben.’’

De burgemeesters van de Waddeneilanden zien erkenning van hun al eerder geuite bezorgdheid, zegt Ineke van Gent. De burgemeester van Schiermonnikoog stelt dat al langer vraagtekens worden geplaatst bij de gebruikte vaarroutes.

,,Elk weldenkend mens wil een herhaling van de ramp van de MSC Zoe voorkomen. Dan moeten daar nu ook internationaal goede afspraken over worden gemaakt en moet de Kustwacht een dwingend advies kunnen geven om niet te varen wanneer de gevaren te groot zijn’’, aldus Van Gent. Ook de zorgen die de raad uitspreekt over de sjorsystemen aan boord van de schepen onderschrijven de waddenburgemeesters.

Een kwetsbaar gebied

De raad stelt in het rapport tevens dat het Waddengebied meer bescherming nodig heeft. ,,Het is een kwetsbaar gebied. Nu nog liggen er honderdduizenden kilo’s rotzooi en plastic bolletjes van de Zoe in zee.’’ Volgens Van Gent moet er snel actie worden ondernomen. ,,Voor het komende stormseizoen moeten er maatregelen worden getroffen.’’ 

In het rapport wordt niet ingegaan op de lading van de containerschepen. ,,Dat is een gemis’’, aldus Van Gent. ,,Als burgemeesters willen wij snel kunnen weten wat er in de containers wordt vervoerd en hoe wij deze kunnen traceren, zodat wij adequaat actie kunnen ondernemen. Een ramp als met de MSC Zoe mag gewoon nooit meer gebeuren.’’

Reder MSC uit Zwitserland zegt de conclusies van het onderzoeksteam ,,nauwkeurig’’ te bestuderen. MSC stelt dat het de zuidelijke route nu mijdt en de officiële richtlijnen over het varen op de Noordzee te zullen opvolgen. ,,Veiligheid op zee en bescherming van het maritieme milieu zijn topprioriteiten voor MSC.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct