Griet Bergsma plukt een appel uit het appelhof naast haar huis in Luxwoude. FOTO JILMER POSTMA

Hoeders van het oude fruit in actie tegen uitsterven rassen

Griet Bergsma plukt een appel uit het appelhof naast haar huis in Luxwoude. FOTO JILMER POSTMA

Met het verdwijnen van steeds meer oude fruitrassen sijpelt ook de kennis erover weg uit onze samenleving. Tijd voor actie, vindt ‘fruithoeder’ Griet Bergsma.

Jongeren, zegt Griet Bergsma zonder omhaal, die weten over het algemeen niks van appels. Niks. Sorry.

Hun beeld van de vrucht berust op het schamele aanbod van de doorsnee supermarkt. Jonagold. Elstar. Granny Smith. Vooruit: Gala. Maar dan houdt het wel zo’n beetje op.

Dat is geen verwijt. Het is een constatering. Maar wel een harde. En het moet snel anders, vindt Bergsma: ,,Wy moatte jongerein de eagen iepen skuorre.’’

Boom gekapt

Bergsma, woonachtig in Luxwoude, behoort tot de Vrienden van het Oude Fruit. Dat is een landelijk kenniscentrum dat bedreigde oude fruitrassen opspoort, veiligstelt en, als het een beetje kan, weer verspreidt.

Ze zijn de hoeders van de appels, peren en pruimen die steeds schaarser voorkomen op oude erven, in perken en gaarden, zonder dat iemand er de cultuurhistorische of genetische waarde van ziet.

Bergsma en haar kompanen struinen daarom ,,it fjild’’ af, op zoek naar oude fruitbomen, voor die door argeloze rooiers - particulieren, ontwikkelaars, zeg het maar - uit de weg geruimd worden.

Soms zijn ze te laat, vertelt de Luxwoudster fruitkenner. Dan zien ze op iemands erf een oude boom staan die nog geen vruchten draagt en vragen ze of ze een paar maanden later mogen terugkomen om die te onderzoeken. ,,Mar dan blykt it hûs ferkocht en de beam kapt.’’

Om dergelijke zeperds te voorkomen, proberen de fruitvrienden nu altijd wat enten veilig te stellen, zodat er op zijn minst nieuwe exemplaren opgekweekt kunnen worden.

Verloren gewaand

Ze schetst het verhaal van de Doeke Martens, een Fries appelras dat aan het eind van de vorige eeuw door pomologen (fruitdeskundigen) bijna als teloorgegaan werd beschouwd.

In een vakblad verscheen nog een laatste oproep: alstublieft, wie kent nog een boom die zulke wat gelige, platte appels draagt? En verhip: niet lang daarna meldde zich tijdens een fruitherkenningsdag een meneer uit Goutum met appels die er wel erg veel van weg hadden.

Nadere determinatie bracht de verlossende uitkomst: de Doeke Martens, die verloren gewaande appel van weleer, die leefde nog!

Bergsma, die in de schuur een kistje Doeke Martens heeft staan: ,,Soks docht dan wat mei jo.’’ Sindsdien zijn honderden enten van de betreffende Goutumer boom ,,it fjild yn gien’’ en gaat het goed met het ras.

Het werk van de vruchtenredders bewijst dus zijn waarde, maar eigenlijk zou hun ingrijpen niet - of in ieder geval minder vaak - nodig moeten zijn, vindt Bergsma. ,,Der is gjin belutsenheid mear by sa’n beam. Minsken ferfrjemdzje hieltyd mear fan ’e natoer.’’

Kennis verdwijnt

Die ontwikkeling heeft mogelijk al honderden oude soorten de kop gekost, stelt Bergsma. Waar Nederland vroeger een paar duizend oude appelsoorten kende, telt de database nu nog ongeveer achthonderd overgebleven rassen, vermoedt ze.

Tegelijk met de oude rassen sijpelt ook langzaam de kennis daarover weg uit de samenleving.

,,Wy binne mei in stik as tritich minsken’’, vertelt oud-huisarts Bergsma over het kenniscentrum, ,,mar dy ha hast allegear deselde kleur hier as ik.’’ Grijs.

Om een breder, jonger publiek te overtuigen van het belang van behoud van oude fruitrassen organiseren de ‘Vrienden’ determinatiedagen door het hele land. Mensen kunnen er de vruchten uit eigen tuin door kenners laten documenteren en benoemen.

Elke keer weer een beetje spannend, vindt Bergsma. ,,Soe der wat bysûnders tusken sitte? Jo witte it noait.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct