Hillie de Koe op haar erf vol bomen.

Hoe kun je zelf iets doen tegen het verdwijnen van de natuurlijke rijkdom?

Hillie de Koe op haar erf vol bomen. Foto: Rens Hooyenga

Hoe kun je zelf iets doen tegen het verdwijnen van de natuurlijke rijkdom? Aan Friese initiatieven is geen gebrek. Vijf voorbeelden.

Terwijl de provincie met een reeks partners timmert aan een doorwrocht Fries Herstelprogramma Biodiversiteit, zijn rondom al burgers, bedrijven en professionals enthousiast aan de slag voor een rijkere natuur. 

De Friese Milieu Federatie en Kening verzamelden deze zomer dik tweehonderd voorbeelden van kleine en grote initiatieven die bedoeld zijn om het welzijn van planten, dieren én mensen te vergroten. Ze zijn geanalyseerd en vormen grondstof voor het herstelprogramma dat dit najaar vorm moet krijgen. Morgen worden de uitkomsten gedeeld in een digitale presentatie.

Autobandentuin brengt leven in wijk

loading

Een experiment met autobanden groeit uit tot buurttuin in de Leeuwarder Vrijheidswijk. Goed voor de insecten én de samenhang in de buurt, zegt bedenker Samatar Mohamed Abdillahi.

De rozemarijn geurt, er bloeien herfstasters en hij kan nog net de laatste framboos plukken. Het hoogseizoen is wel voorbij in de tuin van Samatar Abdillahi (41). Eerder oogstte hij hier royale porties aardbeien, bonen, sla en al gauw 4 tot 5 kilo aardappelen.

Het opvallendste is dat die oogst rijpte in een partij autobanden. Abdlillahi heeft er pakweg vijftig in nette rijen uitgestald op het grasperk voor zijn huis aan de Pilotenespel in Leeuwarden. Dat doet hij met toestemming van de gemeentelijke groenafdeling, al zijn handhavers nog wel een paar keer komen vragen wat de bedoeling was.

Toen in het voorjaar de coronacrisis uitbrak en de oudsten van zijn zes kinderen thuis moesten blijven van school, sloeg freelance-sociaalwerker Abdillahi met beperkte middelen aan het tuinieren. De banden mocht hij hebben van een bedrijf. De tamelijk grindrijke teelaarde schoot over van de buurtscholen. Zaad, stekjes en planten kreeg hij cadeau, evenals allerlei nuttige tips.

Abdillahi is blij met alle hulp. ,,Ik heb gemerkt dat mensen heel vrijgevig zijn, als je ze aanspreekt. Achter elke deur schuilt een bibliotheek. Er zijn zoveel mensen met kennis van groen, maar dan moet je er wel naar vragen. Sommigen hebben zelf een moestuin gehad, maar ik trof ook een Koerdische familie die in huis tropische vruchten kweekt.’’

Winst is ook dat de tuin allerlei diertjes lokt, zegt Abdillahi: ,,Je ziet dat er niet veel nodig om insecten aan te trekken: vlinders, libellen, hommels, bijen en ook veel lieveheersbeestjes. Daar is mijn dochter van vier gek op.’’

De tuinman deelt zijn oogst graag met buren. ,,Ik breng wel eens wat salie of een bosje munt naar mensen toe, maar ik hoop dat ze het uiteindelijk ook zelf durven te plukken. Er staat geen hek omheen.’’ Buurtkinderen hebben minder schroom en komen graag spelen in het tuintje, waar het leuk van band naar band springen is.

Voor volgend jaar hoopt Abdillahi een irrigatiesysteem uit te dokteren waarbij water uit de bredere banden in de middelste rijen naar de smallere met de plantjes wordt geleid. Tussen de banden wil hij nog wat meer boompjes en struikjes planten, voor meer gelaagdheid in de beplanting.

En daarna? Abdillahi droomt van een veel grotere tuin op het grasveld tegenover de Jumbo aan de Lekkumerweg. ,,Wat als we daar een soort Central Park van maken, een uitvalsbasis voor biodiversiteit, met verspreid over de wijk allerlei kleine tuintjes? En ik wil de kennis die ik opdoe ook graag delen met mijn familie in Somalië en met mijn kinderen. Het zou mooi zijn als ze leren voor zichzelf te zorgen buiten de winkels om.’’

 

Elk jaar een humusfeest

loading

Geert-Jan van der Burgt is al tevreden als zijn werk maar een klein beetje helpt om de wereld te verbeteren. Al 35 jaar onderzoekt hij de bodem bij akkerbouwers. Zijn streven: het vergroten van de bodemvruchtbaarheid. 

Hij heeft met collega’s van het onderzoeks-instituut Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw (SPNA, in Munnekezijl en Nieuw Beerta) en Hogeschool Van Hall Larenstein de humusacademie opgericht. Onderdeel van het plan dat zij hebben ontwikkeld is dat boeren koolstof (deel van CO2) opslaan in hun grond door het opbouwen van humus. Hoe? Door organisch materiaal - denk aan compost, stro of gras - in de bodem te stoppen. 

Aanvankelijk was het de bedoeling - ook van de provincie Fryslân - om mkb-bedrijven die compensatie willen voor hun CO2-uitstoot certificaten te laten kopen. De opbrengst zou deels ten goede moeten komen aan de ‘humusboeren’. De zogeheten Ökoregion in Oostenrijk diende als voorbeeld. Er waren 27 boeren bereid om in te stappen en zo ook hun eigen humusambities verder te ontwikkelen. 

Het certificatenidee bleek echter niet toepasbaar in ons land. ,,Metingen van het gehalte organische stof zijn niet nauwkeurig genoeg om, voor bijvoorbeeld een slager die zijn CO2-uitstoot lokaal wil compenseren, aannemelijk te maken dat er werkelijk een bepaalde hoeveelheid koolstof is opgeslagen. Bovendien staat regelgeving hier grote sprongen in de weg.”

Het alternatief was aansluiting bij het landelijke project Slim Landgebruik. Dat is nu gebeurd. ,,Doel is om een gedegen database te verkrijgen van de relatie tussen wat de boer doet en het resultaat, namelijk vastlegging van koolstof. Op basis daarvan kan een uitbetalingssystematiek worden ontwikkeld.” Zeven Friese en zes Groninger akkerbouwers doen mee. ,,Het lijkt me mooi om eens per jaar een humusfeest te organiseren”, aldus Van der Burgt. ,,Dan kunnen we laten zien waarmee we bezig zijn.”

Eilandje voor insecten en vogels

loading

Sinds Hillie de Koe twee jaar geleden neerstreek aan de Sint Magnuswei bij Hoornsterzwaag, probeert ze van haar erf van een halve hectare een toevluchtsoord te maken ,,foar alles wat libbet.’’

Voor insecten en vogels is zo’n eilandje van bomen en bloemen in een zee van ‘grasfalt’ - intensief beheerd grasland - hartstikke belangrijk, heeft De Koe zich door een ecoloog laten uitleggen. Dieren gebruiken het als schuil -en rustplaats en als halte op weg naar nieuwe leefgebieden. Dat laatste is vooral belangrijk voor de uitwisseling binnen insectenpopulaties, waarvan de meeste geen heel grote afstanden afleggen.

En dus zaaide De Koe volop biologisch en streekeigen bloemzaad (van De Cruydthoeck in Nijeberkoop), vulde ze het bossige deel van de tuin aan met heesters die rijk bloeien en veel bessen dragen (van duurzame kwekerij Arborealis in Wilhelminaoord) en verving ze steriele buxusperkjes door hoogstamfruitbomen (van biodynamische kwekerij De Vrolijke Noot in Wapserveen).

,,Eins koest nei in heal jier al feroaring sjen, fral oan it tal fûgels. En as dêr mear fan binne, dan hast ek mear lytse bistkes dy’st sa gau net sjochst.’’ De Koe probeert werkendewijs haar erf biodiverser te maken. ,,Ik doch it measte op it gefoel, mei soms wat help fan it ynternet. We sille der wolris neist sitte, mar is ek wer net sa slim.’’

Het belangrijkste dat ze niet meer doet is plantengif gebruiken. ,,Doe’t wy hjir kamen hong it round up-resept oan de binnenkant fan de garaazjedoar.’’ Dat leverde meteen een nieuwe uitdaging op, want het plantenleven in de grindbedden rond huis reageerde nogal uitbundig. ,,Hoe hâldst dat tsjin? Mei jittik? Alle dagen op knibbels mei in klauwerke? Ik besykje it no mei in ûnkrûdbrâner, ek al is dat dan wer net sa CO2-freonlik.’’

Iedereen naar buiten

loading

Hovenier Margriet Visser wil van het terrein van hulporganisatie Fier in Leeuwarden een vriendelijke plek maken voor vogels, insecten én mensen. ,,Hoe we het gaan organiseren, is nog niet helemaal duidelijk”, zegt ze. ,,Studenten, vrijwilligers en cliënten zullen in elk geval samenwerken. We gaan bovendien op zoek naar sponsoren.” 

Er komt een bosachtig gedeelte, vertelt Visser. En een open gedeelte voor kruiden, vlinders en bijen. Plus een boomgaard en een wandelpad. ,,Het gaat om een langgerekt stuk langs de rondweg.” 

Tot een halfjaar geleden was de plek die Visser wil omturnen in een wandeltuin ‘slechts’ een dierenweide met weinig biodiversiteit. ,,De schapen, geiten en ezels zijn al een tijdje weg. Je ziet de vegetatie nu al veranderen. Ik zag laatst een icarusblauwtje (vlindersoort, red.) boven het hoge gras. Er ontstaat dus al iets. Wij gaan nu een beetje helpen om het verder in de goeie richting te duwen.” 

De natuur, weet Visser, kan een bron zijn van enorm veel rust. ,,De cliënten van Fier kunnen, naast de therapie die ze krijgen, baat hebben bij deze nieuwe plek. Het is een buitenkans. Zo noemen we het project ook. Het wordt een landschap waar je niet alleen kunt kijken en beschouwen, maar ook iets kunt doen. Er zal ook eens een hekje moeten worden getimmerd, om maar eens iets te noemen.” 

,,Ik ben altijd erg begaan geweest met planten en dieren. Over mensen dacht ik altijd: ze moeten zelf maar weten wat ze doen. Nu weet ik dat ik vooral jonge mensen met mijn kennis en enthousiasme over de natuur echt wat te bieden heb. Ik heb bij Fier, waar een echte binnencultuur heerst, nog wel wat missiewerk te doen. Ik wil iedereen naar buiten hebben.” 

Ze hoopt dat andere organisaties en bedrijven die een strookje grond over hebben, besluiten om ook te investeren in groen. ,,Ik zou het toejuichen. De bewustwording dat biodiversiteit enorm belangrijk is, wordt steeds groter. Daar ben ik erg blij om.”

Overstekend wild op het Ecopark

loading

Omrin-thuisbasis De Wierde bij Heerenveen mag dan een afvalverwerkingsterrein zijn, programmamanager biodiversiteit Renate van Opzeeland doet haar best om het ook de naam Ecopark waardig te laten zijn. 

Onder de hoeven van de schapen die een groot deel van de 7 hectares begrazen, wordt de vegetatie er langzaam maar zeker diverser en kruidenrijker. Vorig jaar is dwars over het terrein een zogenaamd ecopad aangelegd, een corridor met hoogteverschillen, water en gevarieerde beplanting voor insecten en allerlei land- en waterdieren. Die vinden daarmee niet alleen de weg over De Wierde, het helpt ze ook om langs de stedelijke bebouwing van Heerenveen te komen. 

Vorig jaar hield het personeel voor het eerst een bijentelling om zicht te krijgen op het effect van het ecopad. Een herhaling zat er dit jaar niet in vanwege de coronamaatregelen. ,,Dat makket it lêstich om yn sifers út te drukken hoe’t it útwurket, mar ik bin der hast wol wis fan dat we wol foarút geane. Der fleant en sweeft hjir fan alles’’, zegt Van Opzeeland. Bemoedigend was in ieder geval dat wildcamera’s dit jaar diverse vogels, amfibieën en zoogdieren in beeld brachten, met als hoogtepunt een otter die door de faunabuis scharrelde.

Wat kunnen anderen van Omrin leren? ,,Je kinne as bedriuw ek hiel goed ferbining hâlde mei de natuer. Ast it dan ek noch mei mear dochst, kinst mei syn allen in trochgeande line krije.’’ Dat is niet alleen fijn voor plant en dier, maar ook voor mensen. ,,It is hiel noflik foar ús meiwurkers dat se bûtendoar wêze kinne om efkes te sitten en wat te iten. Mar we nimme it ek mei yn de rûnliedings foar besikers. Dy joust ek drekt in hiel oare yndruk fan dyn bedriuw.’’

Wat wil Van Opzeeland uiteindelijk bereiken? ,,Wy wolle wat bydrage oan in bettere wrâld en in foarbyld wêze foar oaren yn Fryslân. Myn persoanlike dream is dat wy yn Fryslân sjen litte datst it ek omkeare kinst. It giet oeral yn de wrâld achterút mei klimaat en bioferskaat. Lit ús dan mar de earste provinsje wêze dêr’t it wer better giet.’’

Zwaluwwand zonder garantie

loading

Het was een fantastisch gezicht. Het komen en gaan van oeverzwaluwen zorgde in zowel 2018 als 2019 voor spektakel bij Deinum. In het zand achter alle 98 openingen in de betonnen wand die speciaal voor de vogels was gemaakt, groeven de vogels gaten en sloegen ze aan het nestelen. Tel uit je winst, zegt Anne Jansma van de plaatselijke Vogelwacht. 

,,Soms kinst mei in lytse maatregel in grutte bydrage leverje oan it bioferskaat. Jo moatte de kânsen sjen en pakke.” 

Het idee om een kunstmatige oeverzwaluwwand te maken, ontstond tijdens de aanleg van de Haak om Leeuwarden. ,,Se wienen dwaande mei de werynrjochting fan dit gebiet en der leinen allegear bulten sân. Dêr kamen ierdsweltsjes op ôf, seach ik. Ek oare minsken, fan Doarpsbelang en de fûgelwacht, seagen it. Dêr moasten wy wat mei dwaan.” 

Onder begeleiding van Landschapsbeheer Friesland en met wat subsidies en fondsengeld kon er een blijvende kunstmatige wand worden gerealiseerd. 

Oeverzwaluwen hebben het best moeilijk. ,,Mar it is in soart dy’st frij maklik helpe kinst.” Dit voorjaar kwamen er trouwens maar een paar naar Deinum. Dat zit zo, zegt Jansma: oeverzwaluwen, die het grootste deel van het jaar in Afrika verblijven, zijn pioniers. Dat ze het ene jaar komen nestelen, betekent niet dat ze er een jaar later opnieuw zijn. Een terugkeergarantie is er niet. 

,,Miskien wienen der gewoan minder sweltsjes”, zegt Jansma. ,,Mar wy hienen ek ‘konkurrinsje’ fan Marsum, dêr’t dit jier ek sa’n wand makke is. Boppedat wienen se yn Blessum dwaande mei it ôfgraven fan in bulte sân. Dêr kamen ek swellen op ôf.” 

Elke keer als de zwaluwen hun nesten in Deinum hebben verlaten, is het trouwens zaak om de gaten in het zand weer te dichten, zegt Jansma. ,,In ierdsweltsje moat grave. Ast de gatten iepen litst, komme se der in jier letter net wer yn.”

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct