FOTO HOGE NOORDEN/JACOB VAN ESSEN

Hoe kijken de recensenten van de Leeuwarder Courant terug op LF2018?

FOTO HOGE NOORDEN/JACOB VAN ESSEN Foto: Jacob van Essen

Aan het begin van LF2018 keken onze recensenten vooruit . Waar verheugden zij zich op? De een stond te popelen, de ander was sceptisch. Nu, na het officiële eindschot, kijken ze terug op dit bewogen jaar.

Holstmeer

De voorstelling in het kader van LF2018 waar ik zeer regelmatig aan terugdenk is Holstmeer. Op een zaterdagavond waren we op bezoek in de gevangenis, bij Fier en in het politiebureau. De scènes in de gevangenis waren indringend. De ‘klap’ kwam de dag daarna. In De Harmonie werd een reprise van Dansavond opgevoerd. Allemaal slimme, vrolijke, frisse, Friese jongeren die bezig waren met hun passie. Dat leverde een podium en orkestbak vol jeugd op die al jaren toneelspelen bij jeugdtheaterschool Meeuw, die muziek maken bij het Frysk Jeugd Orkest of een dansopleiding volgen. Voor alle jongeren kan theater een prachtige en zinvolle manier zijn om zich te uiten, maar wat is het verschil tussen de kansen die de meiden van Fier krijgen toch onmetelijk groot. Door Holstmeer werd ik nog eens flink met mijn neus op die feiten gedrukt.

loading  

Waar ik van plan was veel Under de Toer-projecten van LF2018 te bezoeken deze zomer, zat ik vooral veel op tribunes in de buitenlucht. Ik mocht nog een jaar voorzitter zijn van jury van de Gouden Gurbes en in die functie heb ik alle dertien deelnemende iepenloften bezocht. Waar sommigen bang waren voor verminderde belangstelling vanwege LF2018, bleek het tegenovergestelde waar. De iepenloften worden nog altijd breed gedragen door de mienskip. En ook hier weer: veel jongeren.

CILLA GEURTSEN

Monument van kleine stenen

‘Hoe gelukkig is de kleine steen’, dichtte Emily Dickinson. Dat was mijn motto voor 2018. En kijk wat er is gebeurd: van al die glanzende kleine stenen is een indrukwekkend monument gebouwd ter ere van Het Verhaal. Ja, de ‘ÛNDER DE TOER’ projecten zijn wat mij betreft dit jaar de kroon geworden op het hoofd van Hare Majesteit VERBEELDING. Met daarin 32 parels die hopelijk nog lang na zullen schitteren.

loading  

O ja, er was heel veel moois. Een klein boeketje. De Reuzen betoverden jong en oud. De Stormruiter liet ons trots zijn op onze Friese tradities. Bij ‘Holstmeer’ keken we de angst in de ogen. Bij ‘Wereldburgers van de Voorstreek’ werd onze gastvrijheid getest. En daartussen door zwom ook nog Maarten van der Weijden, ongepland, het eelt van de Friese ziel.

Maar ‘midden yn ‘e mienskip’ gebeurde een wonder. Onder leiding van inspirerende kunstenaars, dirigenten en regisseurs werden rond en in oude kerken met man en macht onbekende vertellingen tot leven gewekt. ‘Doch mar gewoan’ was er dit keer niet bij, hele gemeenschappen begaven zich buiten hun comfortzone. Een beetje onwennig soms, maar toch: de voorstellingen stonden als een huis en waren veelal uitverkocht.

Dus Friezen, koester dit monument en laat het voortbestaan. Ook na 2018. Blijf de samenwerking zoeken en kom met verhalen die ook nog verteld moeten worden. Zoek inspirators die jullie willen assisteren. En politiek: faciliteer deze kleinschalige projecten. Zij zijn dè bouwstenen voor onze cultuur.

Kortom, het woord ‘mienskip’ gaat in de kluis. We gaan gewoon ‘mienskip’ DOEN!

GOOITSEN EENLING

Boven maaiveld

De kans om vanuit de amateuristische muziekwereld op het gebied van hafabra en zang tijdens LF2018 de vensters open te gooien en zoveel mogelijk bezoekers van het rijke verenigingsleven in Fryslân te laten genieten, is uitermate geslaagd. Met de vele uitverkochte programma-onderdelen was  Conference of the Birds  er zeker eentje waar honderden amateurmuzikanten een dienende, maar belangrijke rol vertolkten. Hetzelfde gold voor de opening LF2018 eind januari in een miezerig Leeuwarden waar weer honderden muzikanten en zangers hun ondersteunende maar o zo belangrijke partijen speelden.

loading  

Meer aan de oppervlakte werkte het project  Lûd fan de Middelsee . Op een mooie zondagmiddag eind september staken zeventien verenigingen uit Leeuwarden hun kop echt boven het maaiveld uit. Met verschillende (fiets)routes en unieke concertlocaties manoeuvreerden ze zich eens in een leidende rol. Mooier nog de verbindingen die werden gelegd tussen de verschillende muziekstijlen. Hijum diende als voorbeeld: de Graham Lowlanders in combinatie met fanfare Crescendo en het Pasveerkorps: een unieke, ontroerende combinatie! Op het slotspektakel ’s avonds bij de Oldehove ging de meeste aandacht naar hoofdrolspelers Fabian Jansen en Nynke de Jong. De verenigingen met de compositie  Sound of the Middelsea  van Leeuwarder Geert Jan Kroon dus voor een groot deel weer in een onderdanige, dienende rol. Dus korpsen en koren laat je meer zien en horen! Jullie hebben veel meer te bieden; kruip uit je schulp!

ALE NICOLAI

Bescheiden aanbod

Op het vlak van de klassieke muziek vond ik het aanbod in zekere zin bescheiden. Hoite Pruiksma’s  Fryske Passy , een origineel Friestalig werk en dus geen vertaling, kwam in de regie van Gooitsen Eenling visueel helaas maar gedeeltelijk uit de verf. En dat terwijl beiden eerder veel succes boekten met geregisseerde passieuitvoeringen in het onderwijscircuit. Merkwaardig overigens dat Pruiksma’s  Passy  binnen onze provincie nooit een noemenswaardige navolging heeft gehad. Zulke initiatieven miste ik. De vertalingen van het Bach-erfgoed, hoe ambachtelijk ze ook zijn en die ook te horen waren, vind ik van een andere orde.

loading  

Corina van Eijks terugkeer naar Verdi’s Nijlopera  Aïda  was wel degelijk een klapper. De Opera van Spanga heeft eerder, buiten Culturele Hoofdstad om, zulke successen geboekt. En de vraag rijst in hoeverre de realisatie van deze productie afhankelijk was van de Culturele Hoofdstad-status. Natuurlijk is dat wel het geval geweest met de uitvoeringen op Malta. 

De IJsopera  op Ameland kon ik helaas niet bijwonen. Wel heb ik de beelden op Youtube gezien en was daardoor blij verrast. Ludiek, gedurfd, low budget en tevens een statement dat opera ook een zaak van weinig middelen kan zijn.

RUDOLF NAMMENSMA

Under de toer

Natuurlijk, de Reuzen waren een hoogtepunt, ook al vanwege de grote gemeenschapszin die tijdens die drie dagen in de straten van Leeuwarden zichtbaar was. En  De stormruiter  was het verwachte (paarden)spektakel. Maar de ware mienskip was voor mij het duidelijkst te merken in de Under de Toer-projecten. De voorstellingen die ik gezien heb, verrasten in hun veelzijdigheid en originaliteit en het plezier dat ervan afspatte.

Twee staken er voor mij bovenuit: allereerst  Oeds fan fierwei  van de vier dorpen Reduzum, Eagum, Idaerd en Friens, een geestige bewerking (met een serieuze ondertoon) van de  Odyssee  van Homerus waarbij het publiek meezwierf op diens tocht. Ruim drie uur lang en van begin tot eind sprankelend en boeiend. En daarna  De slach bij Boxum , met een uurtje waarschijnlijk de kortste Under de Toer. Rond de Margrietkerk liepen heden en verleden door elkaar heen en werd vrolijk de draak gestoken met het heldendom van de Boksumer Groninger Otto Clant in de Tachtigjarige Oorlog. Een eigenzinnige geschiedenisles. 

Under de Toer moet op een of andere manier blijven.

loading  

En een hoogtepunt was zonder twijfel ook het driedaagse spektakel  At the Watergate  op dertig podia in Sneek en omgeving. Zo’n duizend concerten door duizenden jongeren uit 23 Europese landen. Heerlijk om je zo onder te kunnen dompelen in allerlei muzikale stijlen.

LF2018 heeft mijn verwachtingen ruimschoots overtroffen. Mede dankzij die oneindig lijkende zomer.

WIM VERVOORT

Fonteinen

loading  

We gingen naar Friesland om de fonteinen te zien en we kwamen groepen mensen, soms busladingen vol, tegen die ook de fonteinen wilden zien. In Sloten vroeg een inwoonster wat we ervan vonden. Wij zeiden dat we de fontein - een man met een kind op zijn schouders staand op een pilaar van zwarte teiltjes waar water doorheen stroomde - wel mooi vonden. ‘Oh,’ zei de vrouw die een ander antwoord had verwacht. ‘De mensen hier vinden dat ie te weinig spuit. Een fontein moet spuiten.’

Zo hoorden we die dag wel vaker wat schamper commentaar op de fonteinen. Op het terras in IJlst bijvoorbeeld waar we om de Friese dag nog meer te vieren echte oranjekoek aten, maar toen kregen we van onze Facebookvolgers te horen dat daar absoluut geen slagroom op mocht zitten. Stelletje nepfriezen dat we waren. En die fontein was ook kitsch.

Dankzij de fonteinen herontdekten we Friesland. We zagen die prachtige vissenkop in Stavoren, maar schrokken van de manier waarop men daar het uitzicht heeft verpest door verschrikkelijk lelijke woningen. We zagen de wonderlijke waterspuwende vogeltjes in Hindelopen en zagen de schoonheid van de rest van de stad. Door de fonteinen zagen we de steden met nieuwe ogen. En dat beviel zeer. 

COEN PEPPELENBOS

Nieuw elan

Tuurlijk, de Culturele Hoofdstad was het project van de Grote Producties - met reuzen, ruiters en megaschermen. Mij bekoorde vooral de kleine, lokale producties en dan met name de Under de Toer-projecten. Daar is een klein wonder gebeurd. Vanuit Keunstwurk is jaren geprobeerd om het reguliere toneelverenigingsleven op te porren en de blik naar buiten te richten. Dat resulteerde mondjesmaat in interessante locatieprojecten en nieuwe samenwerkingsvormen. Wellicht heeft dat de weg geplaveid voor de Under de Toer aanpak met 32 dorpen die in, met en rond hun kerktoren aan de slag gingen. De hoge kwaliteit, maar vooral de enorme verscheidenheid van die producties was frappant. Niet alleen toneelverenigingen, korpsen en scholen waren er bij betrokken, maar ook beeldend kunstenaars, verhalenvertellers, beroeps- en semi-beroepsspelers.

loading  

Er waren er geen twee die op elkaar leken. In Tytsjerk was een festival met buitenlandse kunstenaars, in Jistrum een dorpsfestival, in Ryptsjerk een theatrale dorpskuier, in Nijland verkende het publiek (net als in Leeuwarden) alle hoeken van de kerk. Enzovoort. Soms was de geschiedenis het vertrekpunt: een legende, een lokale figuur, of een bijzondere gebeurtenis. Soms was het een dichter (Burgewerd) of de schoonheid van de omgeving – maar altijd was het verrassend, boeiend, anders. Theatermaken in Fryslân heeft een nieuw elan gekregen.

HANS BRANS

Marijke Muoi

Behalve over de Achtste Dag en De Reuzen (gratis toegankelijk!) was ik vooral opgetogen over de verhalenprojecten Under de Toer. De toon was meteen in januari al gezet met Marijke Muoi in en rond de Grote Kerk in Leeuwarden. In no time uitverkocht en terecht met lof overladen in zowel onze als de landelijke pers. Je kon onmogelijk overal heen. Mijn keuze bleek niet slecht: ik noem o.a. De Klokken fan Berltsum, muzikaal in operavorm gegoten, de odyssee van Oeds fan Fierwei, die in en rond Reduzum even ‘fernimstich’ als vaak komisch het verre verleden met de actualiteit verbond, en De Profylfoto fan Klaas in Wommels, waarin dorpsgenoten met een beperking glorieerden.

loading  

Mienskipskunst in optima forma gold ook voor Sjen yn it tsjuster, belevingstheater waarbij wij in navolging van de betreurde Tsjêbbe Hettinga met de hand op elkaars schouder in pikkedonker de weg vonden door zijn geboortedorp Burchwert.

Als beloofde apotheose viel het Friese paardenspektakel De Stormruiter enigszins tegen. Voor paardenliefhebbers was het genieten geblazen, letterlijk alles wat het Friesch Paarden Stamboek in huis heeft aan kunstjes, kwam voorbij, er zijn er die er niet genoeg van kunnen krijgen, maar overdaad schaadt. Wat ingetogener had ook wel gemogen. De liefdesdans van dijkgraaf Hauke en zijn Elke was een van de schaarse ontroerende momenten. Maar niets ten nadele van het overweldigende decor, de circusmuziek van de Wëreldbänd en Klaasje Postma als de oude Trins met haar ganzen. En lang leve de Bildtse taal.

PIETER DE GROOT

Kleine initiatieven

Ik keek enorm uit naar de Morandi-tentoonstelling in Museum Belvédère, die mijn hooggespannen verwachtingen zelfs heeft overtroffen. Maar LF2018 had meer te bieden. Bijna te veel, zeker als je zelf betrokken bent bij het organiseren van culturele activiteiten. Naast alle grote – en groots aangekondigde – producties, hadden vooral de kleine initiatieven mijn sympathie. Iets van bescheiden omvang of zonder grote namen kon gemakkelijk ondersneeuwen in al het agendageweld. Maar dat maakte ze niet minder de moeite waard! Neem bijvoorbeeld de bijzondere duo-tentoonstelling van Jan Loman en Milly Betten in Kunstlokaal No8, of het  Jungle Lab  van Dorita Savert aan de Oudebildtdijk. Daar ging het over verbinden, experimenteren en onderzoeken.

loading  

Dat is de kern van kunst en cultuur, waarin het draait om artistieke uitingen, bijzondere ontmoetingen en originele invalshoeken. Dan gaat het over dingen die gewoon gemaakt moeten worden, vanuit een innerlijke noodzaak of inhoudelijke betrokkenheid. Door bevlogen eenlingen of enthousiaste samenwerkingsverbanden. Niet alleen in een cultureel jaar, maar ook daarna. Ik kijk liever niet terug, maar juist vooruit en ben zeer benieuwd naar de  legacy . Wat wordt de erfenis van LF2018? Is de culturele infrastructuur in Friesland erdoor verbeterd of moeten we dit bijzondere jaar vooral zien als geslaagde citymarketing die veel extra bezoekers naar Leeuwarden (en de rest van de provincie) heeft gebracht. De tijd zal het leren, maar één ding weet ik zeker: ook volgend jaar zal er weer genoeg te genieten zijn.

SUSAN VAN DEN BERG

Mienskippen

Het leek zo verschrikkelijk veel, al die voorstellingen en andere projecten die in een jaar tijd over het publiek zouden worden uitgestort. Het was ook veel, getuige de foto’s van de evenementen die in het afgelopen weekeinde levensgroot op het Oldehoofsterkerkhof stonden opgesteld. Tot het moment dat ik die foto’s zag, had ik in de veronderstelling verkeerd een aanzienlijk deel van het aanbod met eigen ogen te hebben aanschouwd. De aanblik van die foto’s bewees, dat ik mij vergistte en dat ik de 10 procent niet eens haal. Is dat erg? Nee, dat is niet erg: wat je niet gezien hebt, kun je ook niet missen.

loading  

Met des te meer plezier denk ik terug aan een aantal momenten die er zonder Culturele Hoofdstad nooit zouden zijn geweest en waar ik wel getuige van was.  Oeds fan Fierdwei  yn Reduzum bijvoorbeeld. Amateurtheater op zijn best. Zonder CH2018 zou er ook nooit klassieke zang hebben geklonken in de straten van Berltsum en hadden De Paupers uit Workum zich niet vrolijk gemaakt over alle cultuurbobo’s die Friesland rijk is. Natuurlijk zullen De Duiker, De Hond en Het Meisje, zal  De Stormruiter  en zullen de fonteinen bepalend zijn voor wat straks geboekstaafd wordt als officiële herinnering. Maar de mooiste momenten speelden zich toch echt af in Reduzem, Berltsum, Workum en al die andere kleine mienskippen.

SIETSE DE VRIES

Ja jonguh, nee juh

In de duisternis Tsjêbbe Hettinga’s stem zijn dichtregel ‘Lytse jonge, rop my wêrom’ horen voordragen was ontroerend mooi, maar 'Sjen yn it tsjuster' toonde ook dat acteren aanleg en jaren oefening vereist. De Burgwerder mienskip deed zijn best, maar 'Sjen yn it tsjuster' ontsteeg soms te weinig het niveau van een bonte avond.

De expositie 'Beyond Dada & De Stijl' in Museum Dr8888 bewees iets anders. Dada provoceerde rond 1920 de burgerij met zijn klap in het gezicht van de goede smaak. Fluxus beoogde in de jaren 1960 ook provocerend te zijn, maar kwam niet veel verder dan ironisering. Anno nu is het schokkende er helemaal af, kennelijk aanleiding om van Beyond Dada & De Stijl een brave, nette expositie te maken.

loading  

Ik hoop dat ‘yn it sicht/hert’ en ‘ja jonguh /nee juh’ van Sichtberens blijven staan: mooi en precies de goede verhouding tussen opvallend en onopvallend en tussen eenvoud en raadsel.

LF2018 bood veel behagend spektakel, de Reuzen voorop. Prima natuurlijk. Ook al lukt provoceren niet meer, schuren en wringen kan kunst nog wel. Naast al die mooie en succesvolle behaagkunst was er te weinig schurende en wringende kunst. Wat misschien te wijten was aan een al te eenzijdig positivo-perspectief op mienskip.

HANS VAN DER HEIJDE

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct