Anne-Goaitske Breteler: ,,Het hielp dat ik hier vandaan kom, en ik was echt geïnteresseerd.’’  FOTO MARCEL VAN KAMMEN

Hoe een muurschildering in een walvisvaarderscafé in Lioessens leidde tot een boek

Anne-Goaitske Breteler: ,,Het hielp dat ik hier vandaan kom, en ik was echt geïnteresseerd.’’ FOTO MARCEL VAN KAMMEN

Het begon met een profielwerkstuk, en nu is er een boek. Anne-Goaitske Breteler (22) is sinds haar zestiende gefascineerd door de walvisvaart. ,,Het is een taboe.’’

Tijdens haar middelbareschooltijd stond Anne-Goaitske Breteler achter de bar van café De Bûnte Bok in Lioessens, een voormalig walvisvaarderscafé. Ze werd getroffen door de muurschildering in het dranklokaal, een scène met de Willem Barentsz tussen de ijsschotsen, in bloedrood vaarwater.

,,Ik vond het interessant en wilde er meer over weten. Ik besloot mijn profielwerkstuk over de walvisvaart te doen. Daar moest ik minstens tachtig uur aan besteden van school, maar toen ik eenmaal oude walvisvaarders ging interviewen, zat ik al op het dubbele.’’

Ze besloot een boek over de Friese walvisvaarders te schrijven. In Noordoost-Friesland, waar ze zelf vandaan komt, wonen er nog tientallen, ontdekte ze. ,,Die hebben nog zoveel verhalen. En veel daarvan waren nog niet verteld. En over tien jaar zijn we te laat hè?’’

Sommige mannen schroomden om sterke verhalen te vertellen aan Breteler, toen nog een tiener

Breteler bezocht de afgelopen jaren meerdere walvisvaarders thuis en liet hen vertellen over hun avonturen in de jaren veertig, vijftig en zestig van de vorige eeuw. De sfeer aan boord, hun achtergronden en motieven, sterke verhalen over drank, vrouwen en zeemansheroïek.

Niet dat ze die verhalen zomaar te horen kreeg. Sommige mannen schroomden om sterke verhalen te vertellen aan Breteler, toen nog een tiener. ,,Het hielp dat ik hier vandaan kom, en ik was echt geïnteresseerd. Ze hadden ook veel verhalen over drank en vrouwen. Die hoorde ik soms pas na een tijdje; dat zijn misschien dingen die je niet zo snel aan een zestienjarig meisje vertelt.’’

Durk Wytfisk

De Friezin ging antropologie studeren in Amsterdam, waar ze leerde over taboevorming in de maatschappij. En ze zag hoezeer dat van toepassing was op de walvisvaarders. ,,Een van de oudere stamgasten die ik regelmatig zag verschijnen, was Durk Wytfisk . In de loop der jaren waren Durks sterke verhalen over de walvisvaart flink korter geworden. Ik denk dat de reacties waarop hij hoopte en die hij gewend was, steeds meer uitbleven.’’

De wederopbouw van Nederland na de Tweede Wereldoorlog, schrijft Breteler in haar boek De Traanjagers, ging ten koste van duizenden walvissen. ,,Het beeld van de walvisvaart van mijn generatie heeft niets meer te maken met de status die de industrie ooit heeft gekend. Binnen vijftig jaar is het imago van de walvisvaarders compleet veranderd. Waar ze eerst als helden van de wederopbouw werden beschouwd, worden ze nu gezien als moordenaars van een beschermde diersoort.’’

'Andere tijd'

Haar boek, benadrukt Breteler, is niet bedoeld als vergoelijking van de walvisvaart. ,,Ik vind het heel erg dat een hele diersoort ten koste gaat van onze belangen. Maar het is ook heel vervelend dat wij als jonge generatie zo snel met ons vingertje wijzen van: jullie hebben dat verkeerd gedaan. Dat kun je niet zeggen. Het was een andere tijd.’’

En toch heeft ze zich als schrijver al regelmatig moeten verantwoorden voor haar onderwerpkeuze. ,,Dat bevestigt mijn stelling: het is een taboe.’’

Voorzichtige trots

Bij de walvisvaarders merkt ze een voorzichtig soort trots nu hun verhalen alsnog zijn opgetekend. ,,Die mannen hebben vanaf hier eigenlijk een wereldreis gemaakt. Ze worden nu weer helemaal gevergd op de bloeiperiode van hun leven. Sommigen hebben een beetje heimwee, denk ik.’’ Een aantal van hen komt donderdag met een speciale bus naar café Thúskomme in Amsterdam, waar het boek gepresenteerd wordt.

De walvissen zijn inmiddels ook een beetje onderdeel geworden van haar eigen leven. Om haar nek hangt een kettinkje met een walvisje eraan, als haar vrienden ergens een voorwerp met een walvis tegenkomen, denken ze aan haar. ,,Ik heb al posters, een pen, een koffiekopje en een fotolijstje. En binnenkort wil ik een tatoeage laten zetten van een walvis.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct