Het schilderij toont de eetkamer eind 18de eeuw. Restaurateur Bert Jonker heeft opdracht om de verwijderde wandschildering te reconstrueren. FOTO NIELS WESTRA

Hoe een boekdrukker de rijkaard weerstond

Het schilderij toont de eetkamer eind 18de eeuw. Restaurateur Bert Jonker heeft opdracht om de verwijderde wandschildering te reconstrueren. FOTO NIELS WESTRA

Friesland heeft zijn eigen ‘Publieke werken’. Het staat in Leeuwarden, ontdekten onderzoekers van de Vereniging Hendrick de Keyser. Het Van Eysingahuis. Zaterdag is het gratis open.

‘Publieke werken’ uit 1999 is de historische roman van Thomas Rosenboom die voor een belangrijk deel speelt in Amsterdam. Daar willen twee architecten aan het einde van de negentiende eeuw een hotel bouwen op de Prins Hendrikkade. Maar ze stuiten op twee dwarsliggende huiseigenaren. Als het de projectontwikkelaars na jaren van loven en bieden niet lukt om hen uit te kopen, bouwen ze het Victoria Hotel om en over de twee bestaande huisjes heen.

Onlogische doorgangen

Tijdens recent onderzoek naar het Van Eysingahuis in Leeuwarden stuitten onderzoekers op een soortgelijke geschiedenis. Hun nieuwsgierigheid werd gewekt doordat het herenhuis uit 1781 van de rijke adellijke familie Van Eysinga op de hoek van de Turfmarkt en de Koningsstraat vreemd in elkaar steekt.

Onlogische doorgangen, een binnenmuur die als buitenmuur gemetseld was, afwijkende verhoudingen in de raampartijen, dat soort dingen. ,,We kregen de puzzel niet kloppend’’, zegt Cunera Vergeer van Hendrick de Keyser, sinds kort eigenaar van het pand.

Onderzoeker Niek Smit dook de archieven in en spoorde een intrigerende geschiedenis op. Het is de geschiedenis van de regent Julius van Eysinga versus een onwillige boekdrukker.

De eerste was grietman van Doniawerstal. ’s Zomers zat hij daar, ’s winters wilde hij graag in een voorname Leeuwarder behuizing doorbrengen. Hij had zijn zinnen gezet op de strook tegenover de Kanselarij aan de Turfmerk. Daar had de familie al bezittingen.

Radicale patriot

Hij moest alleen de ‘de Oude Bargekop’ op de hoek nog zien te verwerven, dan was de hele plint van hem. Dit pand was in eigendom bij boekhandelaar Johannes Scheverstein die het verhuurde aan boekdrukker Johannes Seydel. ,,Een radicale patriot die op zolder patriottische pamfletten drukte’’, vertelt Smit. ,,Terwijl Van Eysinga Oranje-gezind was. Dat moet gebotst hebben.’’ 

Hoe Van Eysinga ook probeerde, het kwam niet tot een transactie. ,,Uiteindelijk besloot hij om het huisje heen te bouwen. Daardoor kreeg zijn nieuwe huis een L-vormige plattegrond .’’ Bouw en afwerkingen besloegen vier jaar. In 1781 werd het opgeleverd. 

Pas twee decennia later lukte het Van Eysinga om vat op de hoek te krijgen. Terstond liet hij ‘de Oude Bargekop’ afbreken, waarna hij zijn eigen huis uitvouwde tot aan de Koningsstraat.

Meespelende roman

In Amsterdam zijn de huisjes van de twee dwarsliggers nog altijd goed te zien in de gevel van het hotel. In Leeuwarden is een scherp oog nodig. ,,Het smeedwerk van de bordes- en stoephekken verschilt iets, en dat geldt ook voor de roedeverdeling in de schuiframen.’’

Een echt geoefend oog ziet ook detailverschillen in het metselwerk en afwijkende breedtes van de muurdammen.

De hamvraag is welk motief achter de onwil stak. Rosenboom gooit het in zijn roman op pure geldzucht. Het Tijdschrift Ons Amsterdam deed drie jaar geleden onderzoek naar deze claim. Bewijs vonden ze niet.

,,Het is evenzo goed mogelijk dat de bewoners op die plek hun oude dag wilden slijten, hotel of geen hotel, maar dat zou vast niet zo’n meeslepende roman hebben opgeleverd.’’

Politieke onmin

Op dat punt blijft ook Smit in Leeuwarden met een raadsel zitten. Geldzucht zou een motief kunnen zijn, maar politieke onmin (patriot versus oranjegezind) is wat hem betreft ook een serieuze optie.

Sinds zaterdag is het huis gratis open voor publiek. Vereniging Hendrick de Keijser verwierf het en richtte het gedeeltelijk in als museumhuis.

De kassa staat in een kleine kamer met een doorloop naar de hoekkamer, voorheen ‘de Oude Bargekop. Met strategisch uitzicht op het hart van ambtelijk en bestuurlijk Friesland, en vroeger nog veel meer. Vergeer: ,,Je kunt je hier goed voorstellen dat de boekdrukker er niet graag van af wilde.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct