Een gelithografeerd portret van Eduard Douwes Dekker, gepubliceerd in Het Leven in 1920.

Hoe drie Snekers een berooide Multatuli te hulp schoten

Een gelithografeerd portret van Eduard Douwes Dekker, gepubliceerd in Het Leven in 1920.

Koning Willem-Alexander opent morgen het Multatuli-jaar in Amsterdam. De gelauwerde schrijver kende een armoedig levenseinde. ,,Morgen moet ik mijn horologie verpanden.’’

Het is 1862. Eduard Douwes Dekker, 42 jaar, woont na zijn periode in Nederlands-Indië in Den Haag. Zijn vrouw Tine en de kinderen verblijven in Milaan. De schrijver heeft zijn manuscript van Max Havelaar in handen gegeven van Jacob van Lennep, maar daar kan hij geenszins van bestaan. Hij reist stad en land af om wat guldens voor zijn levensonderhoud bij elkaar te sprokkelen.

De reddingsactie van Multatuli in Friesland begint met een gouden horloge. De entree is hilarisch, blijkt uit de archieven van de Leeuwarder Courant . Een colporteur van het Nederlandsch Bijbelgenootschap komt op bezoek bij de Sneker boekhandelaar Bokma. Hij brengt niet alleen bijbels aan de man, maar komt ook met Max Havelaar op de proppen.

Gouden horloge

De Snekers maken langzaam kennis met het boek, dat in die tijd zeer omstreden is. Vier jaar later dringt het door in welke benarde financiële positie Douwes Dekker zich bevindt. In hotel De Wijnberg smeden drie rijke heren een plan. Het zijn Toussaint Bokma, gemeentesecretaris Hendrik Fennema junior en wijnhandelaar Jan Houwink. Datum en tijdstip zijn nauwgezet beschreven, het is zaterdag 17 oktober 1868 om acht uur in de avond.

Dertig heren komen op de avond af. ‘Men besloot Multatuli voor te stellen in Sneek en elders voordrachten te komen houden, en toen deze dit aannam, noodigde de familie H hem te logeeren.’ De familie H. is de familie Houwink, de drankhandelaar.

loading

Op 6 december 1868 treedt de schrijver gratis op in Sneek in de kleine zaal van Amicitia. Hij leest fragmenten voor uit zijn toen nog niet verschenen toneelstuk Vorstenschool. De heren van De Wijnberg spreken af dat zij Douwes Dekker een gouden horloge schenken met een waarde van 60 tot 80 gulden. Ze doneren 2 gulden de man. Het horloge wordt tijdens een feestelijke bijeenkomst overhandigd aan Multatuli, ‘ die dit geschenk op hoogen prijs stelde, want hij bezat geen horloge’ .

Douwes Dekker, Dek voor intimi, blijft acht dagen in Sneek. Velen lopen met hem weg. De Snekers spreken over een geniale schrijver en verkiezen zijn lezingen boven die van de Harlinger predikant Ferdinand Domela Nieuwenhuis. Ze noemen hem ‘ een onweerstaanbaar man, een geestig verteller, een causeur met schitterend vernuft. Hij verrukte en veroverde stormenderhand de harten’ . En dat is bijzonder bij Friezen ‘ die niet bekend staan wegens toeschietelijkheid’ .

Bedelbrieven

'Genieën, ook Multatuli heeft het vaak bewezen, zijn nooit goede financiers'

Er is ook een tegenbeweging, vooral onder predikanten. Als rederijkerskamer Sljucht en Rjocht Multatuli het erelidmaatschap aanbiedt, bedankt de doopsgezinde predikant van Sneek aanstonds voor het zijne. Het blijft niet bij voordrachtavonden à 1 gulden per persoon. Met goedkeuring van Dekker richten zijn vrienden een fondsje voor hem op dat de naam Tandem krijgt. Van tijd tot tijd storten zij er geld in dat wordt overgemaakt aan Douwes Dekker, als die weer in Den Haag verblijft.

Al snel komen er wolken aan het firmament. Multatuli heeft een gat in zijn hand. Het geld verdwijnt als sneeuw voor de zon. De schrijver stuurt bedelbrieven die steeds wanhopiger worden van toon. H. J. Busé uit IJlst publiceert in 1916 een deel in De Vrije Fries onder de noemer ‘Multatuli's Sneeker Correspondentie 1868-'69’.

‘Intusschen is de toestand waarin ik thans verkeer ondragelijk. Morgen moet ik om mijn gezin eten te geven mijn horologie verpanden, en als ik niet geholpen word om aan ’t werk te komen, zal ik weldra tafels en stoelen moeten verkoopen en op straat staan’.

Weigering

Op 9 januari vraagt Multatuli de Snekers om een krediet van 4000 gulden en 1000 gulden vooruit, zodat hij zijn gezin uit Milaan kan laten overkomen. Het wordt geweigerd. Een week later stort iemand alsnog 250 gulden. Een andere keer vraagt hij 500 gulden. Er volgt een nieuwe weigering. Van de ene op de andere dag verbreekt Multatuli alle banden. Hij komt voor lezingen nog wel eens in Sneek en in Leeuwarden, maar blokkeert iedere ontmoeting met de Wijnberg-heren.

loading

Douwes Dekker wast zijn handen in onschuld. Hij verwijt de Snekers dat ze beloften niet zijn nagekomen, maar volgens Busé ligt dat toch echt anders. Uit zijn publicatie van 1916: ‘Genieën, ook Multatuli heeft het vaak bewezen, zijn nooit goede financiers’ . Het eindoordeel is zacht. De dood wist veel uit, stelt Busé. Hij wijst op de ruime steun in die twee zeer moeilijke jaren en kijkt terug op grote verering en dankbaarheid. ‘Die bleef, ondanks de breuk’.

Multatuli overlijdt in 1887 op 66-jarige leeftijd aan een astma-aanval in zijn woning in het Duitse Ingelheim am Rhein. Vier dagen later wordt hij gecremeerd. Zijn tweede vrouw Mimi moet brieven en manuscripten uitgeven om in haar levensonderhoud te kunnen voorzien.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct