Peter Alexander Kerkhof, historisch-taalkundige aan de Universiteit Leiden. Kerkhof staat op de Langetaam in het centrum van Maasland waar Kerkhof onderzoek naar gedaan heeft.

Het scheelde maar een haar of in deze gemeente in Zuid-Holland was er Fries gesproken

Peter Alexander Kerkhof, historisch-taalkundige aan de Universiteit Leiden. Kerkhof staat op de Langetaam in het centrum van Maasland waar Kerkhof onderzoek naar gedaan heeft. FOTO HENRIETTE GUEST

Het heeft maar een haar gescheeld of in Westland, Midden-Delfland en omstreken zou nu Fries worden gesproken. Door het simpele straatnaambordje Langetaam in Maasland is een rijke Friese geschiedenis ontdekt.

Bûter, brea en griene tsiis, wat’dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries!’ Het heeft niet veel gescheeld of iedereen in Westland en Midden-Delfland zou deze zin moeiteloos kunnen uitspreken. In de vroege middeleeuwen kwamen Friezen naar Zuid-Holland en stichtten daar verschillende nederzettingen. Tot de elfde eeuw werd in Zuid-Holland Fries gesproken. Daarna werd het van de troon gestoten door het Oudnederlands. ,,De historische taalwetenschap gaat er vanuit dat aan de Zuid-Hollandse kust tot in de tiende eeuw Friessprekende gemeenschappen hebben gewoond”, vertelt Peter-Alexander Kerkhof, onderzoeker aan de Universiteit Leiden.

Van de Friese taaloverheersing zijn nog een paar resten te vinden. Nu is daar een nieuw spoor aan toegevoegd. Heel bijzonder, omdat sinds 1960 werd gedacht dat alles was gevonden. Tot de Leidse taalwetenschapper een nieuw spoor vond. Hoewel dat nietszeggend lijkt, is het een belangrijke vondst. ,,De naam Langtaem kan zeker 1000 jaar oud zijn”, legt Kerkhof uit. ,,De oudste vindplaats van de naam, lantam, gaat terug tot omstreeks 1360.”

loading

België

Door de straatnaam Langetaam in Maasland is Kerkhof, die is gepromoveerd op dit gebied, op het nieuwe spoor van de Nederlandse taalgeschiedenis gekomen. ,,Het was wel bekend dat hier Fries werd gesproken, maar men dacht dat alles bekend was. Sinds halverwege de vorige eeuw is vrijwel nooit iets nieuws toegevoegd. Dit spoor van Friese invloeden in onze taal was tot op dit moment onbekend.”

Kerkhof heeft wel een verklaring voor waarom het honderd jaar heeft geduurd. De meeste Friese plaatsnamen zijn inmiddels wel bekend. ,,De namen van oude nederzettingen zijn een eerste aanknopingspunt om iets te kunnen zeggen over de oude taal. De middeleeuwse veldnamen zijn in Nederland alleen nooit systematisch verzameld”, legt Kerkhof uit. ,,In België hebben universiteiten grote databanken met historische veldnamen aangelegd. Het is in Nederland nog niet in kaart gebracht. Eigenlijk lopen we achter op België.” Die veldnamen staan in oude handschriften die in de archieven wachten om te worden gevonden. ,,Daar ben ik voor dit onderzoek in gedoken.”

loading

Straatnaam Langetaam komt van Langtaem vandaan. ,,In vroegere tijden verwees deze naam niet naar een straat, maar naar een langgerekt gebied dat ten noorden van de kerk aan de westoever van de Zuidgaag lag. De veldnaam is een spoor van de vroegere Friese taal in Maasland”, vertelt Kerkhof. ,,De hofhorige boeren in de negende en tiende eeuw, die aan het oude hof van Maasland waren gebonden, waren hoogstwaarschijnlijk lokale Friestalige bewoners. Zij gebruikten de landschapsbenaming ‘tām’, een inheems woord voor visserijoever. Later werd dat overvleugeld door andere middeleeuwse woorden zoals opstalle of stade.”

Tot die tijd werd de westoever van de kreek die de voorganger van Zuidgaag was, gebruikt als visserijoever, ofwel taam. ,,Door strookverkaveling en de hervestiging van Maasland in de twaalfde eeuw verloor die zijn functie als visserijoever.” Masalant lag vóór de twaalfde eeuw op de plek waar nu Maasdijk ligt. Na de volksverhuizing richting de huidige plek werd de taam niet meer als vissersoever gebruikt. De naam bleef wel. ,,Langtaem bleef over als herinnering aan de oude functie en de vroegere Friestaligheid van de boerengemeenschappen in de Dijkpolder.”

Uitsterven

Hoe komt het dan dat wij nu geen Fries meer spreken? ,,Tot in de elfde eeuw werd in Zuid-Holland Fries gesproken”, vertelt Kerkhof. ,,Daarna schakelde men geleidelijk over op Oudnederlands.” Die taal kreeg in de late elfde eeuw en vroege twaalfde eeuw voet aan de grond.

,,Door de ontginning kwam dat wel in een stroomversnelling. De verandering in het landschap zorgden ervoor dat mensen hier kwamen wonen. De oude - Friestalige - bewoners woonden net achter de duinen. Na de ontginning trokken zij richting de moerassen. Door contact met Oudnederlandssprekende mensen uit het rivierengebied, Utrecht en Gelderland gingen zij over op het Oudnederlands. Daarnaast kwamen er nieuwe bewoners uit die streken, die al Oudnederlands spraken, naar het gebied toe. Doordat het Oudnederlands de taal van de handel met het rivierengebied was, is het Fries op den duur uitgestorven.”

Dat in Friesland nog steeds Fries wordt gesproken en niet alleen Nederlands, heeft volgens Kerkhof te maken met het eigenwijze karakter van het Friese volk. ,,Het gebied dat nu Friesland is, heeft altijd een aparte positie binnen de Lage Landen gehad”, aldus de Leidse onderzoeker. ,,In Holland was de graaf als leenheer bestuurder van het gebied. De Friezen konden zichzelf besturen en hadden daardoor veel vrijheid. Dat werd later bekend als de Friese vrijheid. Het was een onafhankelijk gebied in de middeleeuwen.”

En de vertaling van die Friese zin? ‘Boter, brood en groene kaas, wie dat niet kan zeggen, is geen echte Fries’. Die zin werd gebruikt om echte Friezen van niet-Friezen te onderscheiden.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct