Nederlandse F16's boven Litouwen.

Friese vlag wappert op vliegbasis in Litouwen

Nederlandse F16's boven Litouwen.

Nederlandse straaljagers houden het luchtruim boven de Oostzeelanden Estland, Letland en Litouwen in de gaten. ,,Het komt erop neer dat we laten zien dat we er zijn.’’

Vijf vlaggen wapperen buiten in de koude Litouwse wind. Binnen is er warme koffie. Journalist Daniel Schaerf van het Moskouse kantoor van Voice of America wijst naar de meest linkse vlag. ,,Wat is dat er voor eentje?’’, vraagt hij. ,,Die met die hartjes?’’

,,Dat is de Frisian flag ’’, legt een van de luchtmachtmensen uit. Achter hem wordt wat gegrinnikt. Schaerf kijkt verbaasd. ,,Als je drie Friezen bij elkaar hebt, hijsen ze al zo’n vlag’’, gaat de ander door. ,,We maken er altijd grappen over. Ze hebben ook een eigen taal.’’

loading  

Welkom op Zokniai, de vliegbasis van Šiauliai (klinkt als sjoo lee), een stad in het noorden van Litouwen die ongeveer even groot is als Leeuwarden. Vanaf hier houden vier Nederlandse F-16’s van Leeuwarden en Volkel het luchtruim in de gaten in wat wel ‘de nieuwe koude oorlog’ genoemd wordt.

Vandaag zal een groep journalisten, fotografen en cameramensen een vlucht meemaken, vanuit een Litouws vrachtvliegtuig. Gisteren hebben de fotografen en de piloten het al uitvoerig door gesproken. ,,Als een choreografie’’, zegt een van de fotografen.

Litouwen, even ter opfrissing, is de zuidelijkste van de drie Oostzeestaten, de andere twee zijn Estland en Letland. Vroeger waren ze onderdeel van de Sovjet-Unie, Zokniai was toen een van de zes grootste militaire bases van die grootmacht. Maar sinds begin jaren negentig zijn de drie landen onafhankelijke staten. Waar her en der nog veel Russen wonen.

De landen liggen als het ware in de omhelzing van Rusland. Aan de noordoostelijke kant is Sint Petersburg, oostelijk is Wit-Rusland, westelijk is de oblast Kaliningrad: een Russische enclave die ongeveer zo groot is als Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel bij elkaar. En Rusland is een onberekenbare buurman. Met wapens. In 2014 heeft hij zo de Krim ingepikt. Mede daarom hebben Letland en Litouwen de snelst stijgende defensiebudgetten ter wereld.

Dreiging

,,Die dreiging van Rusland’’, zal een jonge kledingverkoper me een paar dagen later vertellen, ,,daar ben je echt niet de hele dag mee bezig, maar je weet het wel steeds. Mijn ouders hebben er meer last van. Die hebben de sovjettijd nog meegemaakt. Die zijn nog altijd voorzichtig met wat ze zeggen over de politiek. Niet te kritisch zijn.’’

Al sinds 2004 zijn de drie landen lid van de NAVO, en in datzelfde jaar begon een programma, waar luchtmachten van andere landen (Estland, Letland en Litouwen hebben geen straalvliegtuigen) het luchtruim in de gaten houden: Baltic Air Policing . Er zijn voortdurend wissels: Nederland was er in 2005 al een keer en is er nu sinds januari. Op 1 mei neemt de Poolse luchtmacht het over.

Het was de bedoeling dat de Baltic Air Policing tot 2018 zou duren en de drie landen het dan zelf zouden doen. Een paar jaar geleden is besloten om het voort te zetten zoals het gaat. De drie landen betalen er naar verluidt 3 miljoen euro per jaar voor, wat maar een deel van de kosten is.

De Nederlanders hebben een eigen gebouw op het vliegbasisterrein. In de kantine zitten ze, de grootbeeldtelevisie staat aan op WNL, in Nederland is het verkiezingsdag. De koffie raakt nooit op. In een andere ruimte zitten een paar man te gamen. ,,Goed voor de teamgeest, als mensen van Volkel en Leeuwarden samen op zombies jagen’’, zegt een.

Buiten is het leeg, je ziet wat berkenbomen, open betonnen bunkers waar auto’s in geparkeerd staan, zelfgemaakte bordjes van alle luchtmachtdivisies die hier in de loop der jaren zijn geweest. ,,Echt een voormalige sovjetbasis’’, zegt de cameraman van Voice of America. Hij heeft er al heel veel gezien, van Wladiwostok tot aan Kaliningrad. ,,Met altijd pal buiten de basis gehorige loodsen, waar ze vroeger militairen in stopten.’’

,,Je had dit in 2005 moeten zien’’, zegt majoor Martin, de commandant. Hij was er destijds ook bij. ,,Toen was het allemaal containers.’’ Nu slapen de ongeveer tachtig Nederlanders in een hotel in de stad.

Tachtig mensen voor vier toestellen? Niks bijzonders, zegt Ap, die in Engelum geboren is. ,,Weet je, als je vertelt dat je bij de luchtmacht zit is de eerste vraag die mensen stellen of je piloot bent’’, weet hij. ,,Maar er zijn bij ons veel meer mensen die niet piloot zijn dan wel.’’ Ap gaat hier over de communicatie- en informatiesystemen. De internetverbinding dus, het radioverkeer, de telefonie - daar is een ploeg van zeven man voor.

Minderheid

De Friezen zijn nu in de minderheid, vertelt hij, ene stuk of twintig misschien. De opbouw van dit centrum gebeurde vanaf december vanuit basis Leeuwarden weliswaar. Maar nu zit de tweede ploeg hier, uit Volkel. Toch wappert buiten die Friese vlag, en niet een Brabantse. ,,Bij hun leeft dat niet zo’’, zegt Ap. ,,Al hadden we op uitzending in Jordanië beide vlaggen doormidden geknipt en daar een nieuwe van gemaakt.’’

Het is zover. We gaan de lucht in. Het vrachtvliegtuig (voor de kenner: een C-27J Spartan) is Litouws, een holle bak met canvasbankjes en rode netten langs de beklede wanden om dingen aan vast te snoeren. De fotografen worden verankerd aan de vloer. ,,Heb je wel door hoe bijzonder dit is’’, vraagt een van hen me. Hij heeft het al tien keer eerder meegemaakt, op verschillende bases, maar is weer onder de indruk. In de lucht gaat de laadklep open. Twee F-16’s vliegen pal achter, onder, langs ons.

Het is inderdaad indrukwekkend. Door de bewolking is het land hieronder niet goed te zien, maar de vliegtuigen en hun piloten zijn helder en scherp in hun vissekomachtige cockpits. Alles is zichtbaar, de sidewinder- en amraamraketten die onder de vleugels hangen, de loop van het boordwapen. Ze vliegen zo dichtbij dat je ze haast kunt aanraken, de fotografen zijn geestdriftig.

Daar gaat het om, dit tonen is ook onderdeel van de inzet. Baltic Air Policing draait niet alleen om bewaken, maar ook om te laten zien dat je er bent. Vanmorgen liep er nog een Litouwse schoolklas rond de F-16.

,,In het echt vliegen we nooit zo dichtbij’’, zal majoor Martin later vertellen. Want waar ze hiervoor zijn is alles controleren wat over de Oostzee vliegt en zich niet naar behoren heeft aangemeld, of nergens op reageert. QRA ( quick reaction alert ) in luchtvaartjargon. ,,Dat is niet moeilijk en niet gevaarlijk, het is niet anders dan we boven Nederland en België doen’’, zegt hij. ,,Dit kunnen we.’’

Kijken

Hij wil er niet teveel over in detail treden hoe dat gaat, maar het komt erop neer dat als er een melding komt ,,alles en iedereen begint te rennen’’. In tien tot twintig minuten moeten er twee straaljagers in de lucht zijn. Die vliegen naar het toestel toe, als het nog in het internationale luchtruim boven de Oostzee is en gaan kijken. Daar vliegt heel wat, dus soms is het een gewone passagiersvlucht, maar het merendeel is Russisch militair verkeer. ,,We kijken wat het is, hoeveel het er zijn, wat er aan de hand is.’’

Dat is het. Anderhalf uur gemiddeld. ,, We take a look, that is basically what we do ’’, moet Martin een paar keer herhalen voor de Voice of America, die het niet dadelijk gelooft. ,,Het is verdediging in vredestijd’’, voegt hij later toe. ,,We zijn aan het de-escaleren. We reageren niet, tenzij de NAVO ons daarom vraagt. We gaan iets dichterbij kijken, maar we hoeven ze niet weg te sturen.’’

Daar wordt verschillend over gedacht. Twee weken geleden voorspelde Vladimir Socor, een politiek analist uit Washington, in The Baltic Times dat dit jaar nog gesproken zal worden over de inzet van de NAVO in het gebied, want de huidige afschrikking is volgens hem onvoldoende. Zou Rusland de landen binnenvallen, dan lopen ze er zo overheen en is de NAVO gedwongen om terug te slaan.

Aan de andere kant staat Jens Stoltenberg, de secretarisgeneraal van de NAVO, die een week geleden zei dat hij de dreiging van zo’n inval gering is. De zorg over Rusland is er wel, zei hij, ,,maar het is van belang dat we de situatie niet dramatiseren’’.

Wegens privacyredenen zijn alleen de voornamen vermeld.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct