Zestiende-eeuwse kaarten (1572) uit Friesland en Groningen in een atlas van De Robles in Beieren. Pagina 175. Berltsum. Bron: Bayerische Staatsbibliothek

Verbazing en enthousiasme om schat aan oude Friese kaarten

Zestiende-eeuwse kaarten (1572) uit Friesland en Groningen in een atlas van De Robles in Beieren. Pagina 175. Berltsum. Bron: Bayerische Staatsbibliothek

Een serie prachtige zestiende-eeuwse kaarten zorgde deze zomer voor verbazing en enthousiasme op sociale media. De afbeeldingen van Friese steden en dorpen waren slechts bij een klein groepje deskundigen bekend.

Soldaten krioelen rond Berltsum, waar verschillende gebouwen in brand staan. Het dorp is gedetailleerd in kleur getekend, net als bijvoorbeeld Koudum, Dronryp en Stavoren, waar de oorlogsstrijd van de Tachtigjarige Oorlog zichtbaar woedt. Zulke zestiende-eeuwse plattegronden van noordelijke dorpen zijn erg zeldzaam. Als er in die tijd al iets werd vastgelegd, dan betrof het meestal een grotere stad, zoals Leeuwarden.

Iedereen kan de gedigitaliseerde kaarten bekijken op internet. Hans Zijlstra van de Historische Vereniging Noordoost-Friesland linkte in juli op Twitter naar een Beierse website. ,,Ik kende de kaarten uit het boek Ontsnapt aan het bloedbad over de Dokkumer arts Hendrik van Bra tijdens Waalse Furie in 1572’’, vertelt hij. ,,En ik wist dat de Staatsbibliotheek in Beieren veel gedigitaliseerd heeft.’’ Veel amateurhistorici reageerden enthousiast op het kaartmateriaal.

Maar waren die kaarten nu wel of niet bekend? Twittercontact en historicus Harry Perton uit Groningen legde een link met Maurice van den Heuvel, die in de jaren negentig met de Leeuwarder sociaal-geograaf Meindert Schroor studie maakte van soortgelijke plattegronden. Zij publiceerden een boek met een kaartenmap van de De Robles atlassen .

Aanleiding voor hun uitgebreide onderzoek was de ontdekking van twee zestiende-eeuwse kaartenverzamelingen in Austin (Texas) en Dresden. Tijdens hun werk kwam ook nog een derde variant aan het licht. Dat is de hier getoonde Beierse variant, die toen nog moeilijk toegankelijk was. Hiervan konden toen geen kaarten worden meegenomen in de atlaspublicatie. De recente digitalisering van de Beierse atlas maakt deze versie dus voor het eerst toegankelijk voor een groter publiek.

loading

loading

‘Verzamelobject’ voor de elite

Schroor en Van den Heuvel vernoemden de atlassen naar Caspar de Robles, een hoge Spaanse officier, die in Friesland enige tijd stadhouder was in dienst van koning Philips II. Hij ging de strijd aan met Willem van Oranje en de Watergeuzen, die grote delen van Friesland in handen kregen. Bij een lange veldtocht ‘bevrijdde’ hij in 1572 uitgestrekte delen van Friesland op de Geuzen. Die strijd is gedetailleerd te zien in de atlas. Mogelijk heeft De Robles zelf opdracht gegeven voor zulke kaarten. Later werden ze gekopieerd en in een nieuwe samenstelling gecombineerd met andere plattegronden.

Italiaanse vestingbouwkundigen reisden toen voortdurend door Europa om voor de Spaanse heersers fortificaties te ontwerpen en kaarten te maken. Aan hergebruik van dit materiaal viel daarna nog een leuk zakcentje te verdienen: ,,Tekeningen die eens een rol hadden gespeeld in besluitvorming, werden later in privéverzamelingen opgenomen, gekopieerd of hergebruikt’’, schrijven de auteurs. Zo ontstonden atlassen, die een ‘verzamelobject’ voor de elite vormden.

Vooral met dat laatste doel zijn de atlassen van De Robles gemaakt vertelt Schroor. ,,Ze zitten in de esthetische hoek.’’ Naast Groningse, Friese en Overijsselse stadsplattegronden bevatten de atlassen ook kaarten uit andere delen van Europa. Het lijkt er op dat de makers kopieën maakten van plattegronden die toevallig in hun omgeving beschikbaar waren.

Wie de kaartvarianten van Friese dorpen naast elkaar legt, ziet verschillen, maar ook overeenkomsten. ,,Ze gaan allemaal terug op één bron’’, zegt Schroor. De detaillering varieert sterk in de afbeelding van grotere steden. De Beierse versie laat Groningen en Leeuwarden bijvoorbeeld alleen in grove lijnen zien, terwijl ze in de Austin-atlas veel fijner zijn afgebeeld.

'Sommige kaarten zijn redelijk nauwkeurig, maar je moet wel de achtergrond goed kennen om ze te kunnen interpreteren'

Het was echt monnikenwerk om de atlassen van Austin en Dresden te onderzoeken en beschrijven, zegt Schroor. Dat had wel veel nut voor de ruimtelijke historie van Friesland, want dankzij de De Robleskaarten weten we nu nauwgezet hoe dorpen en steden zich eeuwen geleden ontwikkelden. Zelfs de monnikenbebouwing van Klooster-Lidlum is groot afgebeeld.

Waren de kaarten eigenlijk betrouwbaar? Schroor: ,,Dat is wisselend. Soms werd er bij het kopiëren een eigen slinger aan gegeven. Sommige kaarten zijn redelijk nauwkeurig, maar je moet wel de achtergrond goed kennen om ze te kunnen interpreteren.’’ Harlingen werd in die tijd bijvoorbeeld veel uitgebreider getekend dan in werkelijkheid het geval was. Er stond een stadsuitbreiding op die al wel gepland, maar nog niet uitgevoerd was. De kaart liep dus voor op de realiteit. Dat gebeurde vaker op oude kaarten.

loading

loading

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct