De kamer van overpeinzing.

Een mensenschedel, een flakkerende kaars en een monnikspij. Dit is de geschiedenis van de vrijmetselarij in Groningen, Drenthe en Friesland

De kamer van overpeinzing. Foto Michael Hofsteenge

Vrijmetselaars vormen een dankbaar onderwerp voor complotdenkers en thrillerschrijvers. Tijdens met mystieke rituelen omhulde geheime bijeenkomsten trekken zij de wereldlijke macht naar zich toe. Klopt dat beeld? Welnee, zij strijden voor een betere wereld, zo blijkt uit het boek Geschiedenis van de vrijmetselarij in Noord-Nederland dat verschijnt onder redactie van oud-traumachirurg en vrijmetselaar Rob Leemans (71) uit Leeuwarden.

Begin jaren 80 loopt op een vrijdagavond de jonge chirurg Rob Leemans in een donker pak naar de vrijmetselaarsloge van Le Droit Humain in Groningen, een gemengde orde van mannen en vrouwen. Een man wacht hem op en begeleidt hem naar een verduisterde ruimte: de kamer van overpeinzing.

Bij het licht van een flakkerende kaars ziet hij op een tafel een mensenschedel liggen, ernaast een homp brood, een karaf water, een bijbel en zout. Kaars en schedel zijn symbolen van de tijdelijkheid van het bestaan, het brood en water staan voor het leven.

De arts moet zich omkleden en krijgt een monnikspij aan. In de kamer wacht hij en denkt na. Over zichzelf, over de wereld en vooral over hoe hij die wereld wil verbeteren – wat voor vrijmetselaar hij wil zijn.

Dezelfde man komt hem halen. Leemans wordt geblinddoekt, krijgt een strop om zijn nek en wordt naar de Tempel geleid, de plek waar de inwijdingen plaatsvinden. Hij blijft helder nadenken. Rationeel. Er kan niks gebeuren. Dit is blijkbaar het spel dat wordt gespeeld.

loading  

De boodschap van de vrijmetselaars: verbeter jezelf, verbeter de wereld

Na een minuut of 20 trekt een hand de blinddoek van hem af. Een zaal vol mannen en vrouwen in donker kostuum kijken hem ernstig aan. Ze strekken hun arm en wijzen naar hem. „Op u komt het aan.” Hun stemmen galmen door de ruimte.

,,En dat is de boodschap van vrijmetselaars’’, vertelt Rob Leemans, inmiddels gepensioneerd trauma- en oorlogschirurg, die alweer jaren is aangesloten bij de loge De Friesche Trouw, een mannelijke orde in Leeuwarden. ,,Ik moet het zelf doen.’’

Maar wat is ‘het’? ,,Het verbeteren van de wereld door jezelf te verbeteren, daar draait het in de vrijmetselarij om. Je broeders helpen je daar bij. Er komt tijdens de bijeenkomsten veel symboliek bij kijken.’’ Daar zijn vrijmetselaars gek op. ,,Die noemen wij ritualen, ze zijn historisch zo gegroeid en hebben vaak met de bouwwereld te maken. Maar er zijn ook symbolen uit religies. De strop toont de gebondenheid met deze wereld. De blinddoek die afgaat staat symbool voor het licht dat we zien na het dwalen in de duisternis.’’

Wat gebeurt er tot het moment dat de blinddoek is verwijderd? ,,Nee, nee, nee. We vertellen niet alles. Dat kan niet, we hebben allemaal een belofte van geheimhouding afgelegd.’’

loading

Symbolen: vrijmetselaars grossieren erin

Waarom al die geheimzinnigheid? ,,Vrijmetselarij werd heel lang niet door de kerk en dus ook niet door de samenleving geaccepteerd. Het valt natuurlijk niet goed als er een beweging is die de kerk niet als absolute waarheid ziet. Wij zetten juist altijd vraagtekens bij alles en zoeken naar waarheid. Maar we zijn wel lang doorgegaan met geheimhouding. Ik heb leden gekend van wie de kinderen niet wisten dat vader bij de vrijmetselaars zat. Dus waar ging pa elke vrijdagavond in dat donkere kostuum naar toe? Geen idee. Er bestaan nog steeds van die speciale manieren om een hand te schudden, waarmee de ene vrijmetselaar de ander herkent. Maar daar doe ik niet aan mee. Gekkigheid.’’

In de vroegere jaarboeken van de loges stonden veel praktische zaken die door buitenstaanders met gemak in verband met occulte riten werden gebracht ,,Er stond bijvoorbeeld in wanneer het volle maan was. Ongetwijfeld zijn er mensen die dit als onderdeel van een of ander ritueel zien, maar dat is niet het geval. Het is juist heel handig als je met een postkoets over een beroerde weg zonder straatverlichting moest reizen.’’

loading  

Wat is de oorsprong van de vrijmetselarij? Niemand die het weet

Twee symbolen die in geen enkele loge ontbreken zijn de passer en de winkelhaak. In alle tempels, zo genoemd omdat ze verwijzen naar de verwoeste tempel van Salomon in Jeruzalem , ligt op een ‘zuivere kubiek’ – een soort altaar – een bijbel, symbool voor ‘kennis wat ons te buiten en te boven gaat’, opengeslagen bij het evangelie van Johannes dat zegt: ’het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet begrepen’. Op de bijbel liggen een passer en een winkelhaak.

Leemans: ,,De passer is het symbool voor maatgeven en uitstralende liefde. Liefde die je kunt geven is het belangrijkste. De winkelhaak symboliseert dat je in de rechte verhouding tot je medemens moet staan. Dit behoort allemaal tot wat wij ‘de kleine geheimen noemen’. Maar het draait uiteindelijk om het Grote Geheim en dat is de eigen beleving.’’

De chirurg schrijft in het boek: ‘Dit is moeilijk uit te leggen en slecht te delen met anderen, behalve met degenen die het al hebben meegemaakt. Dat vormt dan ook weer de onderlinge verbondenheid en wordt de broederband genoemd. Deze broederband is verspreid over het hele oppervlak der aarde’.

loading

Oud-oorlogschirurg al decennia lang vrijmetselaar

Hij kwam na zijn studie met de vrijmetselarij in aanraking. ,,Ik werkte destijds zo’n 80 tot 120 uur in de week. Dat komt nu niet meer voor. Maar mijn geestelijke ontwikkeling vond ik ook belangrijk. Van boeken moest ik het niet hebben, dat kostte te veel tijd. Kerken vind ik te dogmatisch. Via via werd ik op de vrijmetselarij geattendeerd.’’

Van oudsher werden nieuwe leden uitgenodigd. ,,Maar je kunt ook zelf aankloppen. Wanneer de vrijmetselarij ontstond is niet duidelijk, maar in de 18de eeuw was deze al actief in Engeland. We weten niet hoe oud het is en wat de oorsprong is. Daar zijn wel allerlei theorieën over, dat we uit de oude ambachtsgilden voortkomen bijvoorbeeld. Maar om een heel lang verhaal kort te maken: we weten het simpelweg niet. In het begin werden alleen de mensen uit de gegoede kringen lid. Nu kan in principe iedereen lid worden.’’

Het oog in een driehoek symboliseert de Opperbouwmeester van het heelal

Cees van Ham (73) uit Groningen werd nog door zijn vader ingewijd. ,,Heel bijzonder, dat komt niet veel voor. Toen mijn vader mij vroeg of de loge niet iets voor mij zou zijn, vroeg ik hem wat nou de essentie van een loge was. Hij overleed vorig jaar op 98-jarige leeftijd, maar ik heb nooit een antwoord gekregen.’’

De gepensioneerde maatschappelijk werker draagt een donker pak met een das waarop talloze kleine piramiden staan, die – jawel – symbool staan voor het alziend oog. Het oog, veelal in een driehoek geplaatst, symboliseert de Opperbouwmeester van het heelal.

Van Ham loopt naar de eerste verdieping van het monumentale verenigingsgebouw van L‘Union Provinciale aan de Turfsingel in Groningen. Bij de entree staat een pompje met desinfecterende gel. De broeders zijn al in maanden niet in de tempel geweest. Van Ham wijst naar een plek aan de muur boven de donkere houten stoel waar tijdens de bijeenkomsten de voorzitter zetelt. Het alziend oog blikt de ruimte in. Een zwaard steekt in de vloerbedekking voor de stoel.

Hier groeit de broederschap, hier vinden de inwijdingen plaats – omringd door de symbolen van het genootschap. En op deze verdieping bevindt zich ook hét symbool van hun persoonlijke groei: de Ruwe Steen. Die ligt – niet symbolisch bedoeld – in een opbergkast.

loading

Drie graden in de vrijmetselarij: leerling, gezel, meester

Van Ham legt het uit. ,,De vrijmetselarij kent drie graden: leerling, gezel en meester. De steen, gewoon een stuk graniet, hoort bij de leerling. Met de bijtel schept hij zichzelf. Een gezel krijgt een kubieke steen met mooie, rechte lijnen. Wil je de wereld verbeteren, begin dan maar bij jezelf. Maar ik zal nooit dat ultieme doel bereiken. Ook ik maak dagelijks foutjes.’’

Loge L‘Union Provinciale werd in 1772 opgericht en is de oudste van het Noorden. Leemans: ,,Frans was destijds nog een belangrijke voertaal.’’ ’’ Van Ham: ,,We hebben ruim vijftig leden, allemaal mannen.’’ Er bestaan ook gemengde orden en een vrouwelijke orde, maar zowel De Friesche Trouw als de Groningse loge zijn uitsluitend voor mannen, ofwel broeders. Van Ham: ,,De gesprekken die mannen onderling voeren, veranderen wanneer er vrouwen bij komen. Andersom natuurlijk ook.’’

Tien jaar later, in 1782, volgde de tweede loge in het Noorden: De Friesche Trouw in Leeuwarden.

loading

Winkler Prins oprichter van vrijmetselaarsloge in Veendam

Daarna komen meer loges. Anthony Winkler Prins, de Veendammer predikant, schrijver, dichter en encyclopedist, is in 1878 medeoprichter van de loge in Veendam en tevens de bedenker van de naam Het Noorderlicht. In hetzelfde jaar opent de loge Moed en Volharding in Assen.

Groningen en Drenthe tellen vandaag de dag tien loges en Friesland acht. Leemans: ,,Het waren er meer, maar in de afgelopen eeuwen zijn er ook veel verdwenen. Wat me bij het schrijven opviel was de innige verbondenheid tussen de vrijmetselarij en de samenleving. Het waren niet alleen maar wat kerels die een beetje zaten te filosoferen. Ze steunden ook tal van goede doelen op een heel praktische manier. Ze zamelen geld in voor de strijd tegen cholera, een vrijmetselaar richt in Groningen het doven- en blindeninstituut op en ze steunen de schrijver Multatuli (Eduard Douwes Dekker) financieel.’’

Wat is nou het Grote Geheim?

Leemans draagt de vrijmetselarij overal met zich mee. ,,Ik ben als oorlogschirurg onder meer drie keer op uitzending in Afghanistan geweest. Het leed wat je dan ziet, is onbeschrijflijk. We behandelden ook de lokale bevolking. Afgescheurde armen en benen. De pijn die mensen elkaar aandoen is onvoorstelbaar. Maar toch voelde ik altijd een soort innerlijke rust. Zonder de vrijmetselarij had ik die nooit gehad.’’

En vond hij het Grote Geheim? ,,Dat heb ik juist proberen uit te leggen.’’

loading  

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct