VVD en D66 duwden het CDA woensdag naar de oevers van de Waddenzee. Alleen tussen de houtwallen in de Friese Wouden leken de christendemocraten stand te houden, maar schijn bedriegt. Hoe stemde Friesland woensdag?

Je kon tijdens het autorijden niet links of rechts kijken of je zag verkiezingsdoeken van het CDA de weilanden kleuren. Langs de N359 bij Parrega of de Lauwersseewei bij Metslawier, de groene doeken vertelden in de hele provincie de boodschap ‘het weiland, de boeren – dat zijn wij’.

Maar eerlijk is eerlijk, je zag deze verkiezingscampagne dat het CDA het weiland aan het verliezen was. Doeken van Forum voor Democratie en de Boerburgerbeweging (BBB) op tekstkarren of vastgebonden aan landhekken – het was heel normaal geworden.

Boerenbolwerk Friesland, het is sinds woensdag niet meer alleen van het CDA. De christendemocraten verloren 23 procent van de Friese kiezers en daarmee hun gouden status in de provincie. In alle gemeenten kromp het CDA, ten gunste van verkiezingswinnaars VVD en D66, maar vaker nog van Forum voor Democratie en BBB – letterlijk de veroveraars van de boerengrond.

In vier gemeenten in de provincie werd het CDA nog de grootste: Noardeast-Fryslân, Achtkarspelen, Tytsjerksteradiel en Dantumadiel. Klinkt mooi, maar die uitslag vertelt niet alles. Tussen de houtwallen in de Fryske Wâlden verloor het CDA namelijk procentueel gezien de meeste Friese kiezers. Meer dan een kwart van de kiezers keerde de partij de rug toe. De partij hield stand, maar wankelt. Want het was nipt. In Achtkarspelen kreeg de PVV 80 stemmen minder dan het CDA.

Maar in het noordoosten gebeurde meer. BBB pakte 10.000 stemmen in Friesland, 10 procent van het totaal aantal uitgebrachte stemmen op het boerenalternatief. Vooral in de vier noordoost-gemeenten was de steun groot.

De PVV van Geert Wilders wist in slechts 19 van de 352 gemeenten in Nederland zijn steun uit te breiden. Op het Friese vasteland lukte dat in 4 gemeenten. Juist, in de noordoosthoek.

Maar de meest opvallende uitslag: Forum voor Democratie haalde relatief gezien veel meer steun uit Friesland dan bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen. In 2017 brachten Friese kiezers 4,4 procent van het totaal aantal van Forum in, woensdag was dat 6 procent. Waar in andere gemeenten de expansie van de partij werd geremd, groeide de Friese steun. Forum voor Democratie groeide in alle gemeenten, maar 9 van de 25 grootste stijgers liggen in Friesland. Naast de noordoosthoek stemden ook in Smallingerland, De Fryske Marren, Waadhoeke, Súdwest-Fryslân en Ooststellingwerf in totaal duizenden mensen meer op Forum.

Waar zijn de trouwe kiezers?

Decennialang stonden Friezen bekend als trouwe kiezers. Eens het CDA, altijd het CDA. PvdA’er in goede én slechte tijden. Je zag vaak: wie landelijk hard steeg, klom in Friesland nog wat hoger. Wie keihard viel, kreeg in Friesland een zachte landing.

Die vlieger gaat niet meer op. Friesland rekende ongenadig hard af met GroenLinks. Landelijk verloor de partij 44 procent van de achterban, in Friesland 60 procent. Vooral in Heerenveen en Leeuwarden likt GroenLinks de wonden. In zes gemeenten haalde de Partij voor de Dieren zelfs meer stemmen dan de groenen.

Friese kiezers gingen ook tegen de landelijke PvdA-stemtrend in. De partij van leider Liliane Ploumen bleef stabiel in aantal zetels, maar verloor in absolute getallen wel stemmen. In Friesland noteerden de socialisten juist een plusje.

De PvdA is ‘weer’ de grootste linkse partij in Friesland, nadat de SP in 2017 het rode stokje overnam. Maar het is een partij in de marge geworden, definitief ingehaald door D66. Dat geldt eigenlijk voor alle linkse partijen. Een op de vijf kiezers stemde woensdag GroenLinks, SP of PvdA. Vier jaar geleden was dat 28 procent. In 2006 was dat bijna 50 procent. En nog verder terug in de tijd: in 1986 haalde de PvdA alleen al 40 procent van de Friese stemmen.

De D66-raket van Sigrid Kaag haalde in Friesland niet de landelijke snelheid. In Friesland is bij D66 – net als voorgaande jaren – sprake van een na-ijleffect. De groei die D66 bij de vorige verkiezingen liet zien, is nu pas in Friesland terug te vinden in de scores. In Leeuwarden werd D66 de grootste, net als in veel grote steden.

En dan de VVD: nipt verliezen, overal winnen

En dan de grote verkiezingswinnaar: de VVD. De grootste in 12 gemeenten, runner-up in 4 gemeenten, met afstand de grootste in Friesland. Overigens voor het eerst in de geschiedenis van de partij. De VVD doorbrak een bijna eeuwoude tweestrijd tussen rood (PvdA) en groen (CDA).

In de meeste gemeenten waar de VVD de grootste werd, leverde de partij wel in. Neem Súdwest-Fryslân, de partij haalde daar 3 procent minder stemmen op, maar profiteerde van de val van het CDA (min 24 procent). Ook in Waadhoeke, De Fryske Marren, Heerenveen en Opsterland won de VVD met een lagere uitslag dan bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen. In de Stellingwerven, Smallingerland en in de zuidoosthoek groeide de steun voor de VVD van premier Mark Rutte.

Geen partij in Friesland die zo stabiel presteerde als de VVD: 70.446 stemmen nu, tegen 70.323 in 2017 – goed voor 17,1 procent van het totaal. De ChristenUnie zag 700 stemmen verdwijnen, de SGP telde er 250 extra.

De VVD profiteerde in Friesland van het meterslange stembiljet en de groeiende keus – letterlijk – rechts op het formulier. De dertig uitdagers kregen allemaal minimaal een stem. Van Code Oranje tot De Groenen en de Partij voor de Republiek. Van de nieuwkomers in de Tweede Kamer kwam de meeste steun, naast de Boerenburgerbeweging (2,3 procent), voor JA21 (2 procent van de Friese stemmen) en Volt (1,5 procent). Bij1 van Sylvana Simons bleef in Friesland kleiner dan de Piratenpartij, Trots op Nederland, JONG en Splinter.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Analyse
Verkiezingen
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct