De energiecentrale kolencentrale van RWE in de Eemshaven.

Dromen van groene groei

De energiecentrale kolencentrale van RWE in de Eemshaven. FOTO KEES VAN DER VEEN

De Europese Unie wil wereldleider worden in de uitbanning van fossiele brandstoffen. De economie moet overhoop gehaald en de samenleving gereorganiseerd worden. Haalbaarheid en betaalbaarheid zijn omstreden. En het coronavirus fietst er dwars doorheen.

Aardgas, aardolie en steenkool worden fossiele energiedragers genoemd. Het zijn de stoffelijke resten van honderden miljoenen jaren fotosynthese door planten en dieren. Gestold zonlicht zou je kunnen zeggen, in hoeveelheden waar geen einde aan lijkt te komen.

Europeanen hebben er hun industriële revolutie en hun materiële welvaart mee opgestuwd. Dat ze nu tot op het hoogste niveau in het verdomhoekje zitten, komt doordat verbranding van fossiele brandstof zo veel extra kooldioxide (CO2) in de atmosfeer brengt dat de aarde z’n warmte minder goed kwijt kan. Dit versterkte broeikaseffect is al in de negentiende eeuw ontdekt. Het zou tot de jaren tachtig van de vorige eeuw duren voordat doordrong dat het problematische effecten heeft.

Europese geleerden hebben in de rijping van dat inzicht een groot aandeel gehad. Tegelijk stond het continent ook in de groeiende uitstoot van broeikasgassen zijn mannetje. Gas, olie en kolen bleven drijvers van economische groei. Als de Europese Unie klimaatplannen lanceerde, waren het dan ook vooral vergezichten.

Doelen 2009

In 2009 bepaalden de lidstaten dat ze in 2020 collectief 30 procent minder CO2 zouden uitstoten dan in 1990. In 2050 zou de vermindering 60 tot 80 procent moeten zijn. Na vier jaar kwamen ze er al achter dat ze beide doelen zouden missen. Zo zijn kostbare jaren verloren gegaan. Want als de mensheid wat tegen de opwarming van het klimaat wil doen, dan is haast geboden.

K limaatpolitiek leunt, net als corona-politiek, op wetenschappers en hun rekenmodellen. Die zijn feilbaar, maar niet onnozel. Rekenaars van het VN-klimaatpanel gaan ervan uit dat alle landen in de periode 2018-2100 nog 2 miljard ton broeikasgas mogen uitstoten om de gemiddelde temperatuurstijging (sinds 1765) te beperken tot 2 graden.

Dat werd het doel dat bijna al die landen in 2015 samen hebben omarmd in het VN-klimaatakkoord van Parijs. Doorgaan met de gezamenlijke uitstoot van ruim 40 miljoen ton broeikasgas per jaar in het recente verleden zou dus betekenen dat de koek van Parijs dus al in 25 jaar zal zijn opgegeten.

Beperken mondiale opwarming

De VN-leden spraken ook af hun best te doen voor een beperking van de mondiale opwarming tot 1,5 graad. Daar hoort een resterend broeikasgasbudget bij van 400 miljoen ton. Dat quotum zou dus op de huidige voet in tien jaar zijn opgepeuzeld.

Z o lichtzinnig moeten we niet zijn, klinkt het nu in Brussel. Europees commissaris Frans Timmermans presenteerde er in december een Green Deal die het continent uiterlijk in 2050 helemaal klimaatneutraal moet maken. Het plan raakt alle hoeken van de economie en de maatschappij (zie kader). De investeringskosten van de Green Deal worden geraamd op 260 miljard euro. Daarbij hoort een fonds voor de lidstaten die het sterkst afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen.

Een deel van het geld moet uit de Europese meerjarenbegroting komen, een deel uit de handel in CO2-emissierechten. En de Commissie rekent ook op forse private bijdragen. Het is Timmermans en consorten menens, afgaand op de vorige maand gepubliceerde ontwerp-klimaatwet. Die zou de weg effenen voor juridische stappen tegen lidstaten die zich er wat al te makkelijk vanaf maken.

De milieubeweging reageert zuinig op de Green Deal. Zij mist, net als een meerderheid in het Europees Parlement, een scherp tussendoel voor het jaar 2030. Dit stond sinds 2018 op 40 procent minder CO2, maar vanuit de realiteit dat er een budget wordt verbruikt zou de EU veel sneller moeten inbinden.

Nergens staat geschreven hoe groot precies de taartpunt kooldioxide is waar de Unie tot 2100 redelijkerwijs aanspraak op mag maken. De Nederlandse analist Kornelis Blok (TU Delft) becijfert dat Europa zijn bordje nu al praktisch heeft leeggegeten. De Green Deal gaat er ook vanuit dat de EU met zijn emissies door het dak zal gaan. Daarom is er een kostbare en technisch lastige ondergrondse opslag van miljoenen tonnen CO2 uit schoorstenen voorzien.

Recept voor economische groei

D e nieuwe Europese klimaatambitie werd in Brussel aangeprezen als een recept voor economische groei, die de mensen ook gelukkiger maakt en hun gezondheid bevordert. ‘Geluk op 1’ à la het bestuursakkoord op het Provinsjehûs dus. Van Ecuador tot in Nieuw-Zeeland maakt die andere opvatting over welvaart school.

Sommige economen vinden deze aanname te Brundtland-achtig. De toenmalige Noorse premier gebruikte in 1987 als voorzitter van de Wereldcommissie voor Milieu en Ontwikkeling de term ,,duurzame groei’’, die niet ten laste van de armen en toekomstige generaties zou gaan. Het concept werd juichend ontvangen, opgerekt en doodgeknuffeld.

Kritiek

V olgens de Amerikaanse ecologisch-econoom Herman Daly is groene groei onbestaanbaar, omdat hij het milieu zou uitputten. Een duurzame samenleving zal het zich in omvang noch economische groei kunnen veroorloven. Ze zal sociaal, simpel, traag en kleinschalig zijn. Dat betekent: streekvoedsel eten, vliegreizen afzweren, dichtbij het werk wonen en nuttige beroepen bij uitstek belonen.

Tegenover zulke kritiek staat een welwillend onthaal van de Green Deal door de meeste regeringen die er werk van moeten maken. Het is nog de vraag of de instemming beklijft. Er is angst dat de Europese Commissie te veel macht naar zich toetrekt en de Visegrád-landen (Hongarije, Polen, Slowakije en Tsjechië) maken misbaar. Het coronavirus trekt een spoor van ellende door Europa, waardoor enorm veel staatsschulden worden gemaakt. Frans Timmermans ziet er een extra aansporing in om alles voortaan beter te doen. Met de Zwitserse ballonvaarder Bertrand Piccard schreef hij vorige week, dat we na de pandemie afscheid moeten nemen van ,,een logge, lineaire en koolstofspuwende economie die maar met grote moeite de werkgelegenheid en levenskwaliteit kon laten groeien, maar die wel natuurlijke bronnen uitputte, gevaarlijk afval en giftige vervuiling produceerde, en daarmee de bevolking en industrie voor grote risico’s stelde – om het klimaat nog maar niet te noemen’’.

G roene groei zal ,,hoogst concurrerend’’ zijn en garant staan voor betere banen en een beter leven, aldus de sociaal-democratische eurocommissaris. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen (christen-democraat) en voorzitter Charles Michel van de Europese Raad (een liberaal) zeggen het Timmermans na. De drie met fossiele brandstoffen getrouwde hoofdstromingen in de Europese politiek delen een droom.

Pas over een jaar zal blijken of hun Green Deal levensvatbaar is. Volgend voorjaar wordt er gestemd over nieuwe Europese richtlijnen over emissiehandel, energie-efficiëntie en hernieuwbare opwek. Dan moet ook blijken welke emissiereductie elk land krijgt toebedeeld. En, niet onbelangrijk: met de rest van de wereld moet worden afgekaart dat vliegtuigen en oceaanstomers accijns moeten betalen over hun brandstof en dat CO2-heffing op import wordt toegelaten. Simpel wordt het in geen geval.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct