Abe Lenstra. De voornaam van het Friese voetbalicoon is streekeigen voor het gebied rond Heerenveen.

De toekomst van Foekje, Sikke, Gjalt en Wietske: wie geeft zijn kind nog een echte Friese naam?

Abe Lenstra. De voornaam van het Friese voetbalicoon is streekeigen voor het gebied rond Heerenveen.

De meeste regionale voornamen van Nederland zijn te vinden in de provincie Friesland. Sijbe, Rimmer, Folkje en Loltsje horen tot de in totaal 279 voornamen die je met recht Fries kunt noemen. Taalkundigen Gerrit Bloothooft en David Onland deden er onderzoek naar.

We vernoemen niet veel meer naar familie. Dat is een maatschappelijke ontwikkeling die niet tegen te houden is. Het betekent ook dat typisch Friese voornamen aanzienlijk minder dan vroeger worden gegeven. ,,Ook al zijn ze heel erg mooi’’, vindt taalkundige Gerrit Bloothooft die met collega David Onland van de Universiteit Utrecht onderzoek deed naar streekeigen voornamen en daarover publiceerde op Neerlandistiek.nl.

Het vernoemen in de eerste voornaam is ingestort, constateert hij. Dat komt doordat tradities minder belangrijk worden. Ook speelt mee dat ,,ouders hun eigen keus kunnen maken. Ze hoeven dat niet meer te laten bepalen door hoe hun (groot)ouders heetten. De familiebanden zijn losser geworden en daardoor is die traditionele dwang tot vernoemen eraf.’’ Als dit zo doorgaat, hoor je over vijftig tot honderd jaar weinig traditioneel Friese voornamen meer, denkt Bloothooft.

En dat terwijl Friesland nu de meeste streekeigen voornamen kent van heel Nederland. De onderzoekers telden er in Nederland in totaal 715 die meer dan 30 naamdragers hebben. Daarvan komen er 279 uit Friesland. Zuid-Holland volgt op grote afstand met 117 van zulke streekeigen namen, Groningen met 102. Flevoland telt de minste met 4, maar dat zijn namen die hun oorsprong alleen in Urk kunnen hebben.

De 279 Friese voornamen zijn onder te verdelen in 147 vrouwennamen (met nu 70.000 dragers) en 132 mannennamen (met nu 39.000 dragers).

Podcast over bijzondere voornamen

Het is aan de NTR te danken dat de cijfers op een rijtje werden gezet, vertelt Bloothooft. De publieke omroep maakt podcasts over bijzondere voornamen en kwam zo bij de onderzoekers terecht. ,,Van het een kwam het ander. Uiteindelijk hebben we alle typisch regionale voornamen van heel Nederland in kaart gebracht.’’

Bloothooft en Onland noemden een voornaam streekeigen als de helft van alle kinderen met de naam zowel in de negentiende eeuw als tegenwoordig binnen een straal van 30 kilometer van een centrumgemeente werden geboren. De centrumgemeente heeft het hoogste aantal geboorten met de naam. Op basis van de gemeente-indeling van 2007 voldeden 20 van de 32 Friese gemeenten daar voor één of meer voornamen aan. De onderzoekers verkregen de voornamen in de negentiende eeuw uit de huwelijksakten na 1811, en de huidige naamgeving uit de basisregistratie personen.

Een aantal Friese voornamen die in de negentiende eeuw nog streekeigen waren, is landelijk populair geworden, waarbij het centrum van de naamgevingen niet meer in Friesland ligt, maar daarbuiten, vooral in Amsterdam. ,,Dat komt gewoon omdat dit zo’n grote stad is. Daar tel je bijvoorbeeld de meeste Femkes ’’, legt Bloothooft uit. Hij verklaart ook waarom Hans de lijst bij de mannen aanvoert. Deze naam kwam in de negentiende eeuw veel voor rond Heerenveen en nauwelijks elders. Pas tussen 1930 en 1970 werd Hans landelijk populair. De tweede op de lijst, Jelle, blijkt oorspronkelijk vooral rond Franekeradeel voor te komen. De vrouwelijke topnaam Femke heeft de basis rond Opsterland.

loading

Waarom is een naam populair?

Uit het onderzoek blijkt dat streekgebonden voornamen zich weinig aantrekken van provinciegrenzen. Ze volgen een eigen taal- of cultuurgrens. Daarom komen Friese regionale voornamen ook relatief veel voor in het westen van de provincie Groningen of in mindere mate verder weg in Drenthe en Overijssel. Aan de andere kant van het IJsselmeer vind je Friese namen terug in Wieringen, de Wieringermeer en rond Enkhuizen. Verder blijkt in stedelijke gebieden het percentage regionale namen lager te liggen omdat de bevolking meer gevarieerd is. Dit geldt bijvoorbeeld voor Leeuwarden, Harlingen, Bolsward, Sneek, Heerenveen, Drachten en Dokkum.

Volgens de onderzoekers is het moeilijk te verklaren waarom bepaalde voornamen populair zijn in een streek. Daar is nader genealogisch onderzoek voor nodig. Wel is duidelijk waarom oude voorkeursnamen lang behouden blijven. De bevolking bleef heel vaak in dezelfde streek wonen, huwde daar en gaf voornamen van generatie op generatie door. Tenminste tot 1950, stelden de onderzoekers in 2019 vast in het tijdschrift Fryslân. Daarna zette de neergang in. Voor 1950 kreeg meer dan 50 procent van de nieuw geborenen een Friese voornaam, na 2000 is dat minder dan 25 procent.

Dat kan iets zeggen over de toekomstbestendigheid van de Friese taal en cultuur, merkt Bloothooft op. ,,Friezen hebben altijd een sterk besef van hun taal en cultuur gehad. Het zegt dan wel iets als ze hun kinderen veel minder Friese voornamen geven. De vraag rijst welke waarde ze blijven hechten aan de Friese taal en cultuur.’’

loading

Waar worden welke namen gegeven?

De Waddeneilanden vormen een uitzonderingspositie omdat er relatief veel kinderen op de vaste wal geboren worden. Toch zijn Iemke voor de mannen en Neeke voor de vrouwen specifiek Terschellings te noemen. Iemke wordt buiten het eiland ook als vrouwennaam gebruikt. Het blijkt wel dat er overeenkomsten zijn tussen de eilander namen en de streekeigen namen in Noordwest-Friesland.

Als we in die streek beginnen, zijn de streekeigen namen als volgt:

Franekeradeel vrouwen : Akke, Baukje, Bottje, Dieuwke, Feikje, Geiske, Hitje, Houkje, Japke, Jeltje, Klaske, Lieuwkje, Liskje, Luutske, Rigtje, Saakje, Sipkje, Sjieuwke, Sybrigje, Tietje, Wypkje, Ynskje .

Franekeradeel mannen: Ale, Ane, Rients, Schelte, Taekele, Tiete, Watze, Wiltje .

Het Bildt vrouwen : Doutje, Lijsbert, Sieuwke, Tjerkje.

Het Bildt mannen : Jarig, Waling.

Menameradiel vrouwen: Taetske .

Menameradiel mannen : Minne.

loading

In het zuiden en zuidwesten van de provincie vonden de onderzoekers de volgende namen.

Boarnsterhim vrouwen: Fettje, Hantje, Lolkje, Mintje, Ruurdtje .

Boarnsterhim mannen: Hotze, Sipke, Sjouke, Uiltje, Wigle.

Bolsward mannen: Lolle.

Gaasterlân-Sleat vrouwen : Gettje, Johanneske, Piertje.

Littenseradiel vrouwen: Doutsen, Folkertje, Pierkje .

Littenseradiel mannen : Anske, IJde .

Nijefurd vrouwen : Douwtje .

Nijefurd mannen: Rimmer, Sible, Tjalke, Tjitte .

Sneek vrouwen: Elbrich, Hylkje, Tryntsje .

Sneek mannen: Wijbren .

Wûnseradiel vrouwen: Doutzen, Hinke, Sijbrigje .

Wûnseradiel mannen : Broer, Doekle, Feite, Gatze, Hille, Jetze, Oepke, Rintje, Rommert, Ulbe.

Wymbritseradiel vrouwen: Beitske, Botje, Corneliske, Durkje, Gerbrig, Hotske, Okje, Reinskje, Sjoerdje, Uilkje.

Wymbritseradiel mannen: Haring, Herre, Hette, Huite, Jaring, Jentje, Meinte, Murk, Pier.

Voor het noordoosten van Fryslân werd de volgende lijst gevonden.

Achtkarspelen vrouwen: Bintje, Freerkje, Geeltje, Gerkje, IJnskje, Teetske, Wipke.

Achtkarspelen mannen : Aan, Bareld, Gaatze, Halbe, Liekele, Minze, Oeds, Riekele, Rindert, Rudmer .

Dantumadiel vrouwen: Folkje, Gertje, Sjoukje, Teetske, Tjetje, Tjimkje, Ymkje.

Dantumadiel mannen : Jilt, Mient, Yde .

Dongeradeel vrouwen: Dieuke, Doetje, Eelkje, Gaatske, Rienkje, Saapke, Tjitske, Yttje.

Dongeradeel mannen : Hoite, Joeke, Rienk, Sape, Sieds, Tjipke, Tjisse.

Leeuwarderadeel vrouwen: Ruurdje .

Leeuwarderadeel mannen: Gaele, Oege, Tjitze, Ytzen.

Tytsjerksteradiel vrouwen : Atje, Fokje, Gelske, Sjoerdtje, Tjettje, Tjipkje.

Tytsjerksteradiel mannen: Foppe, Gerk, Hedzer, Hinne, Jochum, Keimpe, Piebe, Ritske, Romke, Sije, Wierd.

De drie gemeenten die onder het oosten van Friesland vallen, kennen de volgende namen.

Opsterland vrouwen: Bontje, Fimke, Froukjen, Gaitske, Gooitske, Lutske, Martzen, Sjoukjen .

Opsterland mannen: Aize, Binne, Eeuwe, Feitze, Gauke, Gooitzen, Jeen, Jelke, Jogchum, Libbe, Linze, Luitzen, Oebele, Oene .

Smallingerland vrouwen : Detje, Fintje, Grytsje, Iebeltje, Iemkje, Jantsje, Taapke, Trienke, Wietske.

Smallingerland mannen: Alle, Ate, Mindert, Sieberen, Siete, Wieberen, Wietze .

Heerenveen vrouwen: Hielkje, Imkje, Lamkje, Loltje, Popkje .

Heerenveen mannen: Abele, Beene, Imke, Jeep, Uilke.

loading

Buiten de taalgrens werden in Weststellingwerf alleen vrouwennamen gevonden, namelijk: Andriesje, Vroukje, Wiebigje.

Leeuwarden als laatste telt er aardig wat.

Leeuwarden vrouwen: Amarens, Amarins, Berber, Fardau, Fetje, Foekje, Gerbrich, Hedwich, Hiltje, IJbeltje, IJke, IJmkje, IJtje, IJttje, Janke, Jellie, Jildau, Jildou, Klaaske, Korneliske, Marrit, Reino, Richtje, Rikst, Rixt, Roelofke, Romkje, Siebrigje, Sieta, Sijtske, Teatske, Tetje, Wijpkje, Wijtske, Ylse.

Leeuwarden mannen: Bartele, Doede, Durk, Gosse, Haaije, Hijlke, IJnze, IJpe, Jildert, Jille, Piter, Redmer, Sido, Sierk, Sijbe, Sijbren, Sijtse, Sijtze, Sikke, Tjitse, Wijbe, Wijtse, Wijtze.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct