Met Panorama Nederland presenteert Rijksbouwmeester Floris Alkemade samen met andere rijksadviseurs een plan voor een moderne wederopbouw. Hij pleit voor een ‘new deal’ tussen boeren en de maatschappij. ,,Ik wil verlangen naar verandering oproepen.’’

I n de parktuin achter de oude negentiende-eeuwse dokterswoning in Sint Oedenrode fluit een merel. De Rijksbouwmeester maakt een cappuccino in de keuken. We zitten aan een oude tafel in een kamer vol antiek en curiosa. In een nis staat een divan, erboven hangt een wandkleed. Je komt ogen tekort. Op het kozijn boven de deur vaart een miniatuurscheepje. Op de vleugel in de woonkamer pronkt een oude kandelaar.

,,Mijn grootouders zijn hier komen wonen, ik denk in 1926 of 1927’’, zegt de architect van Panorama Nederland, die het rijk gevraagd maar ook ongevraagd over ruimtelijke en architectonische kwesties mag adviseren.

,,Ik ben zeer verbonden met deze plek. Mijn vader is hier geboren en mijn kinderen zijn de vierde generatie Alkemade in dit huis. We hebben hier jaren met drie generaties gewoond, mijn ouders, die allebei huisarts waren aan de ene kant, de kinderen en wij aan de andere kant.’’

Lange tijd liet hij Sint Oedenrode achter zich. Alkemade studeerde in Delft, werkte voor Rem Koolhaas, en reisde daarna ook voor zijn eigen architectenbureau FAA de hele wereld over. Toch bleef zijn geboortehuis trekken. ,,Het is leuk om dit oude pand met moderne architectuur te combineren. Bovendien ligt het heel centraal. Ik heb een bureau in Parijs, en als ik daar moet zijn stap ik om twintig over zeven in Antwerpen op de trein. Dan ben ik om half tien op kantoor.’’ Klein glimlachje: ,,En dan komt de rest ook binnendruppelen.’’

Ik keek naar Panorama Nederland, waarin u de toekomst van ons land schetst, en zag koeien in nat sappig gras, vogels, groene steden, zonnepanelen op daken en kleurrijke landschappen. Heel optimistisch allemaal.

,,Ja, dat optimisme vind ik een heel belangrijk onderdeel ervan. Niet omdat we naïef zijn, je kunt gemakkelijk optimist zijn als je de werkelijkheid niet onder ogen ziet. Maar wij proberen juist om zo realistisch mogelijk naar de wereld te kijken en vervolgens toch aanleidingen te zoeken voor optimisme.’’

Krijgt u vaak het verwijt dat u naïef bent?

,,O ja , ja zeker. Je kunt mateloos cynisch en pessimistisch zijn en niemand die daarover valt. Maar zodra je optimistisch bent, heb je iets uit te leggen. Je ziet dat mensen heel snel geneigd zijn om een rekenmachine naast het Panorama leggen. En dan hoor je ze roepen: ‘Jaaaaa, dit kan helemaal niet’. Gelukkig wordt de noodzaak van verandering wel gevoeld.’’

,,Want als we over de toekomst praten gaat het nu altijd over verlies en over dreiging. En welbeschouwd is er ook veel reden voor pessimisme, als je kijkt naar de klimaatverandering en de afname van biodiversiteit. Mensen denken al gauw; de problemen zijn zo groot en zo moeilijk te beïnvloeden, hoe kan ik daar in godsnaam iets aan doen. Dit Panorama zetten we daar tegenover, als een vlucht naar voren. We hebben in Nederland zoveel kennis, geld en organisatievermogen. We kunnen ingrijpen. Maar dat kan alleen als je dat ook integraal doet, en op de lange termijn.’’

Tot nog toe handelen we jammer genoeg vaak gefragmenteerd, zegt Alkemade. ,,Als we met complexe vragen te maken krijgen, splitsen we die vaak uit in kleinere onderdelen waar we ons vervolgens geestdriftig op storten. Maar zo werkt het niet. Je kunt de vraagstukken waar we nu mee te maken krijgen niet meer isoleren. Als je kijkt naar de biodiversiteit moet je nadenken over het verdienmodel van onze boeren, moet je nadenken over waar we onze woningen bouwen.’’

Wordt u nooit moedeloos, als u de complexiteit van het grote geheel tot u laat doordringen?

,,,Dat is het mooie van ontwerpkracht, dat kan met complexe onderwerpen omgaan. Of je nu een gebouw maakt of een stadsdeel, je hebt altijd te maken met allerlei mensen, voorschriften, kosten en esthetische vragen.’’

Maar we hebben het nu over een heel land.

,,Ja, eigenlijk zelfs over de hele planeet. Barack Obama zei het heel mooi. We zijn de eerste generatie die erachter komt wat er aan de hand is en we zijn de laatste generatie die er iets aan kan doen. Natuurlijk zijn de problemen groot, moeilijk, en niet te bevatten. Maar we moeten de traagheid die we daarover voelen doorbreken. En als je laat zien welke winst er te behalen is, kun je een gevoel van verlangen naar verandering oproepen. Dan komt er een enorme kracht los. Daar geloof ik in. Er valt zoveel te winnen.’’

Maar er zijn genoeg mensen die de klimaatverandering ontkennen en klimaatmaatregelen torpederen .

,,Of je nu wel of niet gelooft in het effect van klimaatmaatregelen, je kunt toch gewoon proberen om de wereld zo schoon mogelijk achter te laten? Dat is toch gewoon een kwestie van beschaving, van goed rentmeesterschap? Eigenlijk is de opgave heel simpel: maak alles circulair. En zorg alsjeblieft dat je de lasten van de verandering neerlegt bij degenen die er verantwoordelijk voor zijn. Want wat je nu ziet in Nederland is dat mensen met de lage inkomens, de arme gezinnen, de hoogste lasten dragen voor de aanpassingen. Terwijl hoogopgeleiden in verhouding het meest vervuilen.’’

Mensen met de hoge inkomens vliegen het meest, maar rijden wel elektrisch en hebben een warmtepomp en zonnepanelen. Die denken dat ze lekker bezig zijn.

,,Ja, maar tegelijkertijd is dat ook schijn. Want een keer vliegen en het hele effect van je zonnepanelen is alweer weg hè? En laten we alsjeblieft niet denken dat het een oplossing is als iedereen in Nederland individueel een warmtepomp aanschaft. Het is veel logischer en effectiever om ook collectieve oplossingen te bedenken.’’

Hoe verwarmt u dit oude huis eigenlijk?

,,Dit is nog op gas. En in de winter stoken we maar een of twee goed geïsoleerde kamers warm.’’ Glimlachje: ,,We hebben af en toe wel gasten die naar de wc moeten door een ijskoude gang en zeggen: ‘Hoe kun je hier wonen?’’’

U bepleit met Panorama Nederland een nieuwe wederopbouw. Eurocommissaris en landbouwminister Sicco Mansholt was na de Tweede Wereldoorlog de architect van de intensivering in de landbouw. Hebben we niet opnieuw zo’n strakke regisseur nodig?

,,Ik merk dat gemeenten en provincies zeggen dat meer regie vanuit het Rijk welkom zou zijn.’’

Het Nederlandse landschapsbeleid is nu een zaak van de provincies. Hoe vindt u dat het landschap erbij ligt?

, ,De o ntwikkeling van natuurgebieden gaat vrij go ed, maar de landbouwgebieden gaan echt hard achteruit. Landschappelijke schoonheid en bodemkwaliteit leggen het af tegen andere belangen. En dat moet anders, zeggen wij met Panorama Nederland.’’

Zonneweides zijn een gruwel, vindt u.

,,Zonneparken zijn geen parken. Het zijn gewoon gl insterende energiecentrales met een extreem groot ruimtebeslag. Ze versplinteren het landschap. En ze verpesten niet alleen de landschappelijke kwaliteit, ze zijn ook schadelijk omdat het bodemleven onder en tussen de panelen hard achteruit gaat. Dat is ontzettend slecht want de biodiversiteit red je niet alleen als je opkomt voor de panda’s, die red je vooral als je de kwaliteit van de bodem beschermt.’’

Eigenlijk is de bodem steeds het kind van de rekening. De overheid verplicht boeren bijvoorbeeld om mest te injecteren met alle schadelijke gevolgen van dien. En die zonneparken waar u op tegen bent die liggen er al hè?

,,Die liggen er al, ja. En als we niet uitkijken komen er nog ontzettend veel meer terwijl de aanleg ervan echt de aller-, allerlaatste stap zou moeten zijn. Overal in Nederland worden nu enorme distributiecentra gebouwd. Waarom is er geen bouwverordening die verplicht dat op de daken van die dozen zonnepanelen worden neergelegd? We hebben het over hectares en hectares aan daken die nu niet benut worden.’’

,,De praktijk is nu dat zonneweides vrijwel zonder enige vorm van regie worden aangelegd. Er zijn grote Engelse en Duitse bedrijven die alle boeren aanschrijven en precies berekend hebben op welke percelen ze hoeveel zonnepanelen kunnen neerleggen.’’

,,Ik ken veel boeren, en vaak hoor ik ze zeggen dat hun kinderen het bedrijf niet over willen nemen. ‘Ik werk me rot, de samenleving kijkt me met de nek aan’, vertellen ze en wat moeten ze straks met hun stallen met asbestdaken waar ze eigenlijk hun pensioen uit hadden willen halen? Een perceel mais levert misschien 1000 euro per hectare op en grote zonnebedrijven spiegelen boeren voor dat ze wel 5000 tot 6000 euro per hectare kunnen verdienen. ‘Misschien doe ik het wel’, roepen ze dan, ‘want als er zonnepanelen op staan ben ik van het gesodemieter af en heb ik er ook nog eens geen omkijken naar’. Heel begrijpelijk. Maar ik denk; doe het alsjeblieft niet.’’

Als je daar geen overheidsbeleid voor ontwikkelt, heeft het bedrijfsleven vrij spel.

,,Ja. Dan krijg je een soort ad-hoc, zogenaamd duurzaam beleid. Maar hoe groen is die zonne-energie werkelijk als je er het landschap en de natuurwaardes mee aantast? In Panorama Nederland pleiten we daarom voor een New Deal tussen de maatschappij en onze boeren. We nemen de draagkracht van de bodem als uitgangspunt en we willen de afstand tussen de voedselproducent en de consument bijvoorbeeld veel kleiner maken.’’

Wat zeggen boeren daarvan?

,,Nou, de principes die wij voor het platteland hanteren gaan vrij ver. Wij willen de intensieve, industriële vormen van voedselproductie uit het buitengebied weghalen. De intensieve veehouderij zal moeten verhuizen naar agro-bedrijventerreinen zodat in het landelijke gebied alleen nog grondgebonden wordt geboerd. Maar ik heb het Panorama aan de ledenraad van de Land en Tuinbouw Organisatie gepresenteerd. En aan het einde van mijn presentatie vroeg de LTO-voorman of iedereen die er iets in zag, op wilde staan.’’

Spannend.

,, Zeker. Maar ik schat dat 80 of 90 procent opstond. In het begin zaten ze wel met de armen over elkaar te kijken zo van; we zullen eens zien. Maar ik begon met vertellen dat ik van het platteland kom en dat ik drie boerendochters als vriendin heb gehad. Ik heb veel bij boeren aan de keukentafel gezeten.’’ Hij lacht. ,,En als je op een integere manier probeert te doorgronden waar ze voor staan, als je ook ziet dat de veranderingen voor hen heel ver zullen gaan, dan groeit er wederzijds begrip.’’

Boeren worden ook verpulverd door alle deel-regelingen.

,,Ja, natuurlijk, dat zijn wielen waar ze in vermalen worden. Dat snijdt je door de ziel. Maar als we ons land echt willen veranderen zullen we ons solidair moeten verklaren met de boeren. Want we hebben ze hard nodig. Ik houd mijn hart vast als ik kijk naar de enorme vergrijzing in de landbouw. De gemiddelde leeftijd van onze boeren is nu 60. Wie blijft er straks over om het landschap te herstellen en ons voedsel te produceren?’’

Hoe kunnen we boeren steunen in de transitie die u voorstaat?

,,Regelgeving is belangrijk. Als een boer omschakelt moet hij een periode van een jaar of vijf overbruggen. Dat is financieel zwaar. De overheid zou bijvoorbeeld andere voorwaardes kunnen stellen aan het systeem van landbouwsubsidies. En als wij andere landschappen willen, en een betere waterhuishouding, en grutto’s, bijen en korenbloemen dan hoort daar een nieuw verdienmodel voor onze boeren bij.’’

Die transitie klinkt mooi, maar is ook eng. Je weet wat je hebt en niet wat je krijgt.

,,Ja natuurlijk. Je geeft zekerheden op en dat is nooit een helder te definiëren bedrijfsbelang.’’

Dus moet er vanuit het Rijk evenwichtig en vertrouwenwekkend worden gestuurd.

,,Minister Carola Schouten heeft met haar plannen voor een circulaire landbouw een goede voorzet gedaan. Maar zij heeft natuurlijk heel beperkt speelruimte, de marges waarin zij moet bewegen zijn minimaal. En een koers alleen is niet voldoende, die moet breed ondersteund worden.’’

Denkt u dat er een grote omslag aankomt? Dat het echt gaat gebeuren?

Gedecideerd: ,,Ja. Er is een besef van: Nou jongens, het moet anders. En je hoeft niet 100 procent van de mensen mee te hebben.’’ Glimlachje: ,,54 procent is al genoeg.’’

Wat was het moment waarop u dacht: ik kan misschien vanuit mijn vak grote maatschappelijke vraagstukken oplossen?

,,Nouuuu ik heb veel in het buitenland gewerkt he? Ik heb veel in Amerika en Azië gezeten. Daar zag ik de gevolgen van segregatie. In Miami heb je bijvoorbeeld een vrij kleine blanke bevolkingsgroep, een grote zwarte groep en een Cubaanse groep en allemaal zijn ze bang voor elkaar. Ik weet nog dat ik met een team voor een architectenprijsvraag in Miami zat. We werkten een maand in een hotel waarvan de eerste zes verdiepingen parkeergarage waren. Daarna pas kwam de lobby. Je kwam aanrijden, werd gecheckt, parkeerde je auto en ging naar boven. Een soort fort was het. En op een avond wilde ik gaan hardlopen. Ik vroeg aan de portier waar ik heen kon en hij lachte en zei: ‘Ga hier vooral niet naar buiten. Ga alsjeblieft naar onze prachtige fitness-room’.’’

Korte stilte: ,,Dat was een soort besef he? Dan voel je ineens wat er gebeurt als het publieke domein, een stad, of een landschap, afbrokkelt. Dat gaat sluipend. En dan krijg je dus mensen die elkaar niet meer zien, niet meer met elkaar in aanraking komen en angst voor elkaar ontwikkelen. Daarom ben ik ook zo ontzettend tegen de toegangspoortjes op onze stations. Ik begrijp heus wel hoor dat conducteurs bang zijn voor allerlei tuig in de trein, maar de prijs die we voor die poortjes betalen is dat we tegen een gedeelte van de bevolking zeggen: Dit station is niet voor jou. Neem het Centraal Station in Rotterdam, een prachtig nieuw gebouw met daarnaast een voetgangerstunnel. Die tunnel, een ding dat kraak nog smaak heeft, is voor de mensen die geen kaartje kunnen kopen. Terwijl een kwart van de kinderen in Rotterdam in armoede opgroeit. Tegen al die kinderen zeg je dus: ‘Dit mooie station, dit prachtige gebouw is niet voor jou’.’’

Niet alleen in Amerika maar ook hier laait de sociale onvrede op.

,,Ja, er worden allerlei verwijten naar de elite gegooid waarvan ik denk: Deels terecht. Ik denk dat we ons te gemakkelijk tot het goede kamp rekenen. Zo van: Ik sorteer papier en plastic en we hebben een besparende douchekop en we vinden de wereld heel belangrijk.’’

Behoort u tot de elite?

,,Ik kan dat niet ontkennen.’’ Hij glimlacht.

Ja, ik keek even naar het huis.

Krullende mondhoeken: ,,Absoluut. Daarom voel ik ook een enorme verantwoordelijkheid. En daarom ook ligt er nu het Panorama Nederland . De politiek is gevangen in een vierjaarsritme, waarbij lange termijn-perspectieven moeilijk te ontwikkelen zijn. En voor marktpartijen is een periode van vijf jaar al lang. Wij schetsen een perspectief voor de lange termijn.’’

U wilt de wereld....

,,De wereld redden...’’ Gedreven: ,,Ja ja, nee, ja. In dat verband denk ik wel eens aan ons slavernijverleden. Nu kijken we met de nodige verontwaardiging terug op wat onze voorvaderen toen hebben uitgevroten. En ik denk: hoe zullen ze over een paar generaties op ons terugkijken? Want dan zal het gaan over de biodiversiteit en over de klimaatverandering. Onze kinderen en kleinkinderen zullen zeggen: ze wisten in 2019 wat er aan de hand was. Ze wisten wat eraan gedaan moest worden…’’

En ze deden niks .

,,Wij st aan nu aan de lat hè? Het is niet niks, een consumptiecultuur omvormen naar een nieuw model dat uitgaat van duurzame principes. Maar de combinatie van wilskracht en onmacht waar we nu mee worstelen is zo interessant. Die haalt het beste in ons naar boven. En ik zie het als mijn taak om verbeeldingskracht en ontwerpkracht in te zetten om de boel in beweging te krijgen.’’

Het lijkt een zachte kracht, in de ogen van al die mensen die met een rekenmachine in de hand naar het Panorama kijken.

,,Ja, maar het is uiteindelijk hoe culturen gevormd worden. Ontwerpkracht is sterker dan je denkt.’’

 

Wat doet de Rijksbouwmeester?

Eens in de vijf jaar kiest de ministerraad een nieuwe Rijksbouwmeester, oftewel een Architect des Konings.

De Rijksbouwmeester mag zich – als lid van Het College van Rijksadviseurs – gevraagd en ongevraagd bemoeien met het rijksvastgoed en de ruimtelijke ordening in Nederland.

Floris Alkemade geeft het rijksbouwmeesterschap een nieuwe invulling. Hij organiseerde verschillende prijsvragen over grote maatschappelijke kwesties. De allereerste, A h ome away from home , ging over de vraag hoe vluchtelingen en andere ‘spoedzoekers’ - bijvoorbeeld gescheiden mensen - flexibel en goedkoop kunnen worden gehuisvest.

De tweede prijsvraag Who Cares ging over de vernieuwing van de zorg aan kwetsbare mensen in naoorlogse wijken en voor de derde prijsvraag Brood en Spelen bogen architecten zich samen met boeren en andere partijen over de toekomst van het platteland. De vierde prijsvraag start volgende maand onder de titel Panorama Lokaal en gaat over woonwijken aan de rand van dorpen en steden. De uitkomsten van de eerste drie prijsvragen komen nu samen in Panorama Nederland , een toekomstperspectief voor de ruimtelijke inrichting van ons land. In het vergezicht pleit Alkemade voor een nieuwe wederopbouw met daarin een grote rol voor het platteland.

Het Panorama neemt alvast een voorschot op de Omgevingswet die in 2021 moet ingaan. Hierin presenteren Rijk, provincies en gemeenten hun visie op de leefomgeving, maar daarvoor is volgens Alkemade wel samenhang nodig. Het college van rijksadviseurs neemt daarom al duidelijk een positie in.

Vanaf dinsdag is het Panorama in De Kanselarij in Leeuwarden te zien. Tot 7 juni wordt het omlijst met lezingen en dialogen. Centrale vraag: Hoe verandert het voedsellandschap, dat 70 procent van de Friese kaart beslaat, de komende tien jaar?

Zie ook: www.lf2028.eu ; www.collegevanrijksadviseurs.nl/projecten/panorama-nederland

loading  

Paspoort

Naam Floris Alkemade

Geboren 1961 in Sint Oedenrode

Opleiding studeert in 1989 met een eervolle vermelding af in bouwkunde aan de Technische Universiteit Delft

Carrière werkte bij O.M.A., het Office for Metropolitan Architecture van o.a. Rem Koolhaas; wordt in 2001 partner bij O.M.A.; start in 2008 zijn eigen bureau Floris Alkemade Architect (FAA), standplaats Sint Oedenrode met vestigingen in Parijs en Brussel; sinds 2015 Rijksbouwmeester voor een periode van vijf jaar; werkte onder meer aan het nieuwe stadshart van Almere, de herontwikkeling van Zollverein in het Duitse Essen en aan de herontwikkeling van het 616 meter lange entrepotgebouw MacDonald in Parijs.

Werd in 2018 door Nederlandse vakgenoten verkozen tot Architect van het Jaar.

Privé woont samen, drie dochters

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct