Na 235 jaar drooglegging staat de Himpensermar volgende week weer onder water. Tijdelijk. Wetterskip Fryslân experimenteert in de polder met de berging van boezemwater.

Vanuit de lucht valt meteen op wat de Himpensermarpolder, tussen de Leeuwarder Zuidlanden en Wergea, zo bijzonder maakt. De weilanden binnen de ringdijk van deze klassieke droogmakerij zijn in een theedoekpatroon verdeeld in keurige vierkanten. Zo is het gebiedje van 82 hectare al bij de drooglegging in 1785 ingericht. Alleen aan de noordkant is het oerpoldertje ooit pijnlijk beknot bij de aanleg van de Wâldwei.

Eigenaar Staatsbosbeheer koestert het gemeentelijke monument als weidevogelgebied. Vier pachters weiden er af en toe vee en oogsten er hooi.

Geen overbodige luxe

De Hempenserpoldermolen (uit 1836) houdt de boel droog. Dat gebeurt soms op windkracht, maar vaker met een elektrisch gemaal, dat discreet in de molen is weggewerkt. Die pomp is geen overbodige luxe. Het polderpeil ligt maar liefst 1,90 meter lager dan het boezempeil in de omliggende ringvaart, zodat er veel vaker dan elders water moet worden weggemalen. 

Voor een keertje wordt dat eenrichtingsverkeer volgende week omgedraaid als de polder voor tien dagen gecontroleerd mag vollopen. Op het laagste punt, nabij de molen, zal maximaal een halve meter water staan. Het is een proef, waarmee Wetterskip Fryslân wil bepalen of het gebied in de toekomst een rol kan spelen als tijdelijke opslag voor overtollig boezemwater. 

De belangrijkste onderzoeksvraag is vooral wat de tijdelijke overstroming zal betekenen voor de plantengroei en de natuurwaarden in de polder. Dat wil boswachter Jeffrey Huizinga van Staatsbosbeheer het hele komende jaar in de peiling houden. Het gebied heeft een bijzondere waterhuishouding. Door de diepe ligging welt er zoet én zout grondwater naar boven. Dat is ook af te lezen aan zoutminnende planten, zoals bijvoorbeeld melkkruid en heen (zeebies).

'Geringe gevolgen'

,,Dan hast it dus wol oer in folle bettere kwaliteit wetter as it boezemwetter. Gelokkich is dat de ôfrûne jierren ek in stik skjinner wurden. Fjirtich, fyftich jier lyn, dan hie der net te praten west oer sa’n proef’’, zegt Huizinga. Omdat het boezemwater maar kort in de polder zal staan, verwacht hij geen dramatische veranderingen in de vegetatie. Om in de bodem alvast een grondwaterbuffer op te bouwen, staat het gemaal al stil. Doordat het gebied nu al geleidelijk natter wordt, kunnen hazen nog de wijk nemen.

loading  

Het polderexperiment is onderdeel van een groter plan. Wetterskip en provincie proberen de Friese boezem (het stelsel van aaneengesloten waterwegen en meren waarmee de aan- en afvoer van het water wordt gestuurd) klaar te stomen voor een toekomst met een veranderend klimaat. KNMI- scenario’s houden rekening met meer zware en langdurige regenval en een zeespiegelstijging van 85 centimeter tot het jaar 2100. In dat laatste geval is het niet meer vanzelfsprekend dat er onder vrij verval boezemwater kan worden geloosd op zee, zoals nu de praktijk is. 

Om deze uitdaging voor te zijn, is het streven om voor 2035 de capaciteit van de Friese boezem met 600 hectare te vergroten en daarnaast 1500 hectare aan natuurpolders achter de hand te hebben om water in op te slaan als de boel dreigt over te lopen. Daarover wordt volop gesproken met natuurbeheerders.

16 miljoen euro

De eerste 230 hectares zijn gepland voor 2022 bij de Bouwepet (Mûnein) en de Gouden Boaijum (Heeg). De Himpensermar zit in een volgende ronde met de Binnemieden- en Weeshuispolder (bij de Grote Wielen) en watergebiedsplan De Foarútgong (onder Oudehaske). Voor het inrichten van de gebieden, bijvoorbeeld met inlaatvoorzieningen en gemalen, is tot 2035 16 miljoen euro gereserveerd.

Projectmanager Niels Koetsier van het Wetterskip: ,,Om de risico’s te spreiden willen we uiteindelijk op verschillende plaatsen in de provincie polders beschikbaar hebben, zodat we ook kunnen inspelen op bijvoorbeeld de wind en opstuwing van het water.’’ 

,,De retentiepolders zullen straks echt niet om de haverklap blank staan’’, zegt zijn collega Bert Piekstra. Het zal gaan om calamiteiten die zich volgens de huidige berekeningen hooguit eens in de 20 tot 30 jaar voordoen, bijvoorbeeld door het samenvallen van langdurige regenval en een stremming van de afvoer naar zee door hoog water en een overvol Lauwersmeer. Piekstra: ,,Dat is een combinatie waar we rekening mee moeten houden.’’

In dergelijke situaties kunnen retentiepolders voor een paar weken soelaas bieden, zegt Piekstra. ,,Je kunt het water niet een half jaar laten staan, dan zou je de natuurwaarden in een gebied compleet veranderen. Het gaat echt om opvang voor korte perioden van overlast. Dat is wat anders dan wanneer je in de winter water zou willen opslaan voor droge tijden. Daarvoor heb je wel heel veel gebieden nodig.’’

Vogels voorrang

De Himpensermar zal ook in de toekomst zeker niet permanent beschikbaar zijn als overlooppolder. In het broedseizoen hebben de vogels er voorrang en in de groeizame maanden moet bovendien de hooioogst van de pachters kunnen groeien, zegt boswachter Jeffrey Huizinga. 

De polder is vooral in trek bij de grutto, niet alleen als broedgebied, maar ook als opgroeigebied voor kuikens. ,,As de boeren der omhinne begjinne te meanen, sjochst dat skriezen en har jongen nei de Himpensermar komme. Dan komst by alarmtellings ynienen twa kear safolle pearkes tsjin.’’

Voor de proef van deze maand hebben Wetterskip en Staatbosbeheer met de pachters afspraken gemaakt over een schadeloosstelling voor eventuele gewasschade. Het Wetterskip verwacht verder geen grote kostenposten, zegt Koetsier. Pas wanneer wordt besloten de polder definitief tot retentiegebied uit te roepen, komen investeringen in de techniek in beeld. 

Voor de kerstvakantie moet de polder weer netjes drooggemalen zijn. Als weer en wind dat toelaten, kunnen de molenvrijwilligers aan de bak en anders is het gemaal er altijd nog.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct