Bertus Jeronimus bestudeert 'geluk'.

Corona hakt er flink in. Gelukspsycholoog Bertus Jeronimus maakt zich zorgen over de jeugd: 'Kinderen hebben zelf niet door wat ze verliezen'

Bertus Jeronimus bestudeert 'geluk'. Foto: Corné Sparidaens

Hij bestudeert geluk. Hij is een positieve denker, gelooft in de flexibiliteit van de mens. Maar ontwikkelingspsycholoog Bertus Jeronimus maakt zich dezer dagen grote zorgen over de jeugd. Een gesprek over de coronageneratie en de ongemakkelijke werkelijkheid achter de lockdownrellen. „We vegen de betekenis uit hun dagen weg.”

Bertus Jeronimus staart over zijn bekertje dubbele espresso-to-go het Noorderplantsoen in. Naar de fietsers, de wandelaars, de lange rij voor het koffie-uitgiftepunt bij restaurant Zondag. De jonge mensen langs de Lelievijver in de gestaag vallende regen. De hondenbezitters. De rennende kinderen.

En zegt: ,,Er gaat sprake zijn van een coronageneratie.’’

Probleem onderschat

Jeronimus, aan de RuG verbonden ontwikkelingspsycholoog, maakt zich grote zorgen om de kinderen, jongeren en jong-volwassenen. Omdat, zegt hij, zij in deze coronatijd schade oplopen die je nog niet kunt zien. En dat ziet dan ook niemand. Het probleem wordt, zegt hij, onderschat.

Jeronimus doet onderzoek naar emotioneel en psychologisch welbevinden. Stelt dat mensen flexibel zijn in hun zoektocht naar geluk. Hij staat, zegt hij, ‘over het algemeen achter een positief geluid’. ,,Maar de sociaal-emotionele schade die een significant deel van een deze generatie nu oploopt, sneeuwt onder in het algemene belang van de volksgezondheid. En wie neemt het voor ze op? Er is geen brancheorganisatie die voor ze gaat lobbyen. En kinderen hebben zelf niet goed door wat ze momenteel verliezen.’’

Kinderen en jongeren zijn mensen in ontwikkeling, en voor die ontwikkeling zijn ze afhankelijk van volwassenen. Dat maakt ze kwetsbaar. ,,Volwassenen gaan zich heroriënteren tijdens deze crisis. Vragen zich af of hun relatie wel goed is. Er wordt meer gescheiden. En er worden meer baby’s geboren. Zij kunnen deze tijd een positieve draai geven. Anticiperen. Maar kinderen hebben die autonomie niet.’’

loading

Geluk is niet eerlijk verdeeld

Volgens de statistieken behoren de Nederlandse kinderen tot een van de de gelukkigste ter wereld. En zijn kinderen in 2020 gelukkiger dan in 2018 en 2016. Hij heeft bedenkingen bij die cijfers, want ze zijn gebaseerd op gemiddelden en grootst gemene delers.

,,Dat geluksgevoel is niet eerlijk verdeeld in ons land. Een op de drie kinderen is slechter af. Als je geen eigen kamer hebt, geen eigen laptop of tablet waarop je mooie educatieve programma’s kunt volgen, als je vader en moeder niet kunnen helpen met je huiswerk en last hebben van stress, probeer er dan maar eens wat van te maken, als kind. Deze crisis treft juist de groep die we in het onderwijs zouden moeten helpen om vooruit te komen.’’

Waar worstelt de jeugd momenteel mee?

,,Eenzaamheid is een groot probleem. En het ontbreken van structuur. Structuur is heel belangrijk voor het welbevinden van kinderen.

De dagindeling is extreem veranderd, kleine kinderen zitten dubbel zo vaak achter een scherm dan voor de coronacrisis. En dan scheelt het wel als je een eigen tablet of laptop hebt, waar je mooie educatieve programma’s op kunt volgen, en dus niet naar Looney Tunes hoeft te staren, wat qua hersenactiviteit lijkt op slapen.

Kinderen bewegen minder, snoepen meer, zien hun vriendjes en vriendinnen bijna niet meer. Maar die sociale contacten zijn wezenlijk voor het ontwikkelen van identiteit, vooral in je middelbare schooltijd.

Dan maak je vrienden, dan experimenteer je met verliefd zijn, dan komt je persoonlijkheidsvorming op gang.’’

Groeit er dan een generatie op die afstand houden vanzelfsprekend vindt?

Kinderen leren nu binnen te zijn. Afstand te houden van mensen. Ze interneren dat wel. Wij gingen laatst ergens wandelen, er stonden veel auto’s op de parkeerplaats, waarop mij drieënhalf-jarige dochter zei: ‘ Te druk he? Dan gaan we zeker weer weg?’

Voor baby’s kan het indirect schadelijk zijn dat zij nu door niemand anders worden vastgehouden dan hun ouders, vanwege hun inbedding, maar dat herstelt zich wel weer, tenminste: in een harmonieuze familiecontext. Maar veel sociale leersituaties voor jonge kinderen vallen weg. Naar verjaardag gaan. Leren een handje te geven. Leren dat je niet moet schreeuwen of alle bakjes leegeten, die conventies oefenen.’’

En hoe is dat voor tieners?

,,Tieners zijn minder flexibel dan jonge kinderen. Bij die groep gaat deze crisis sneller in de ontwikkelingspatronen zitten. Wantrouwen, neerslachtigheid en angst kunnen zich verankeren in hun persoonlijkheidsvorming. En dat kan voor problemen zorgen, later.’’

En is er dan thuis iemand om daarover te praten? Dat zal niet altijd goed gaan. Want het wordt er achter de voordeur niet overal gezelliger op. Maar die effecten, zoals verwaarlozing en kindermishandeling, komen pas later aan de oppervlakte.’’

De cijfers onderstrepen de nood. Het aantal hulpvragen bij de Kindertelefoon steeg vorig jaar van 1100 naar 1500 per dag. Kinderen vertelden over eenzaamheid, digitale pesterijen en ouders met losse handen. De universiteit van Leiden schat in dat er tijdens de eerste lockdown drie keer zoveel kinderen thuis werden mishandeld dan voor corona. Er is een toename aan eetstoornissen sinds september en de patiënten worden steeds jonger. ,,Anorexia is de meest dodelijke ziekte onder jongeren, daar worstelen ze jarenlang mee, dat moet je niet te lichtvaardig opnemen.’’

IJsbergtopje

En dat is het topje van de ijsberg. Bij 113 Zelfmoordpreventie signaleren ze een forse stijging van het aantal hulpvragen onder jongeren. Of suïcide onder kinderen en jongeren daadwerkelijk is toegenomen kan Jeronimus niet bevestigen. ,,Daar zijn geen cijfers van. Wel is duidelijk er een toename is van suicide-ideatie, dat een kind zegt ‘ik kan beter dood zijn’. Maar dat is in Nederland, in Japan nam het aantal zelfmoorden onder de jeugd sterk toe en in delen van de VS is het zelfs verdubbeld. Dat is reden geweest voor een aantal staten om de scholen te heropenen.’’

Dat kan hij wel volgen.

,,Ik denk dat er een Deltaplan moet komen. Ik vind dat de basisscholen en de kinderopvang open hadden moeten blijven. Rutte is gezwicht voor de publieke opinie. Ik vind dat het vmbo ook open zou moeten, omdat de prijs zo hoog is voor de meer praktische en de zwakkere jongeren. Havo-en vwo leerlingen kunnen dat zelfstandige online onderwijs redelijk aan, maar het vmbo-praktijkonderwijs is voor het grootste deel weggevallen. Die kinderen zijn doodongelukkig. Ze komen al vaker uit zwakke milieus, moeten harder knokken voor hun toekomst, komen niet zelden in banen terecht die door automatisering worden weggevaagd.’’

‘Fuck de Roverheid’

Deze tweedeling in de maatschappij baart hem de meeste zorgen. Het verschil tussen de have en de have-nots, dat zich tijdens deze crisis steeds scherper aftekent. ,,Het onderwijs moet juist de zwakke leerlingen kunnen verheffen, moet nivelleren. Maar dat gebeurde al niet voor deze crisis, en die tweedeling raakt nu in een stroomversnelling. Al voor corona zagen we dat veel kinderen thuis worden verwaarloosd, reken maar dat dat nu toeneemt in kleine huizen waar de problemen groot zijn. Er is een groep kinderen waar thuis niks kan en niks mag. En die gaan nu de straat op.’’

De lockdownrellen, de vernielingen, de frustratie en woede, de jongens die deze week hele straten veranderden in een parttime warzone, Fuck de Roverheid schreeuwend: het verbaast hem niet.

,,Dit zijn de jongens die geen groepsdynamiek meer hebben, geen bijbaantjes meer, niks waar je je mee kunt profileren. Jongens die kleinbehuisd zijn, waar ouders na het eten zeggen: ‘en nou wegwezen en niet voor 10 uur thuiskomen.’ Maar nu is er een avondklok. Ze kunnen niet meer naar hun vrienden. Waar ga je dan naartoe?’’

Dan is de straat tenminste van jou

De zogeheten ‘age-crime curve’, een grafieklijn die het verband legt tussen leeftijd en criminaliteit en die tussen 16 en 25 sterk stijgt, toont het aan: relbelleren is leeftijdsgebonden.

,, Jonge mensen willen hun plek veroveren in de maatschappij, willen iets doen wat hen status geeft, een talent, een baan, een vriendin. Maar als dat niet op een positief-legale manier gebeurt, dan zijn er weinig andere alternatieven dan: vervelend zijn. Dan zijn mensen tenminste nog bang voor je. Dan is de straat tenminste van jou. Op die leeftijd loopt de hersenontwikkeling achter op de lichamelijke ontwikkeling. Dus ze zijn niet bang. Ze zijn onsterfelijk. En ze worden in deze coronatijd niet begrensd door structuur, door werk of school waar ze naartoe moeten. In deze periode van hun leven tonen mensen de minste empathie. In adolescenten en jong volwassenen is het narcisme en egoïsme vaak een wat prominenter deel van hun persoonlijkheid en neigen ze eerder naar antisociaal en crimineel gedrag (16-25 jaar) voor geld, status, autonomie, identiteitsclaims, en sensatie. Daarna zie je die curve heel snel afnemen op wat uitzonderingen na met meer chronische persoonlijkheidsproblemen.’’

loading

Ze wijzen ons af

Relativerend: ,,Er is ook een groep kinderen die deze crisis best fijn vindt. Het zijn de kinderen die in de grotere huizen wonen, met hoogopgeleide ouders die zich geen zorgen maken over hun salaris, en gezellig bordspelletjes doen met hun kinderen. Sommige kinderen gaan mooie dingen doen. Gaan muziek maken. Maar het grootste deel van de Nederlandse jeugd heeft geen instrument, gaat niet naar hbo en universiteit. Sommige jongeren wonen in achterstandswijken en vinden elkaar via sociale media. En dan manifesteert zich dat antisociale gedrag, de plunderingen, de vernielingen. Gevoed door het idee: ze wijzen ons af, ze kijken op ons neer. En daar hebben ze gelijk in ook. Uit studies blijkt dat ‘laagopgeleid’ door de samenleving als het meest negatief wordt beoordeeld. Want dat zijn de luie Tokkies. De plunderaars moeten zichzelf herpakken, hun eigen verantwoordelijkheid nemen, zoals Rutte zei. Als je maar hard genoeg werkt dan kun je alles worden. Maar dat is niet hun werkelijkheid. En een groot deel van deze jongeren heeft het gevoel dat ze er niet toe doen, dat de maatschappij op ze neerkijkt. En daar moeten we iets aan doen. Want waarom zouden zij respect hebben voor de maatschappij?’’

Hoe gaan we de problemen van deze generatie straks oplossen?

,,Ik weet het niet. De jeugdpsychiatrie hád al wachtlijsten voor corona. Er wás al een tekort aan leerkrachten. Dat is allemaal een treurige voorbereiding op wat gaat komen.’’

Onder het tapijt

En zo, zegt hij doemt een toekomstig generatieprobleem op dat zachtjes onder het tapijt wordt geveegd. ,,Mijn studenten zijn depressief en eenzaam. Hoe ziet hun toekomst eruit? Krijgen ze de kans om vermogen op te bouwen tijdens de economische klap die hierop zal volgen? Een eigen huis? Deze situatie helpt niet bij het opbouwen van hun toekomst. En zij weten dat.’’

Hij is een optimist. En realist. Nuchter: ,,De geschiedenis leert dat mensen na een ramp het leven snel weer oppakken; zeven van de tien mensen richten zich weer op zonder grote schade. We zijn ontzettend weerbaar. Maar ik vrees dat de schade nu nog grotendeels verborgen is. Misschien zullen mensen in de toekomst niet ongelukkig zijn, maar ze hebben als jongeren wel een leerachterstand opgelopen ten opzichte van de jonge mensen die na hen studeerden. Is hun mooie diploma straks minder waard?’’

Corona: een rampenketen

Wat er ook bij komt, zegt hij, is de aard van deze ramp. ,,Deze pandemie is een ramp van een heel ander niveau. Eerst de ontkenning, toen de eerste lockdown, toen de versoepeling over de zomer, de tweede lockdown, de avondklok: het is een rampenketen met meerdere pieken. Het betekent dat de samenleving zich na iedere piek minder goed kan herstellen. En die eindeloosheid is juist voor jongeren heel zwaar. Omdat ze niet ver vooruitdenken en deze crisis moeilijk te overzien is.’’

De jeugd van tegenwoordig is in zijn ogen niet alleen het kind van de rekening, maar ook de verdachte in een onzichtbare rechtszaak. ,,Jongeren krijgen de schuld van de besmettingen. Dat er een grote groep volwassenen is die zich niet aan de regels houdt, daar wordt aan voorbijgegaan. Maar voor tieners is samenklitten hun leven. Dat pakken we af. Wat is er voor hen als dat niet meer kan? De jongeren missen hun sociale contacten, kunnen geen plek in de wereld vinden, kunnen hun persoonlijkheid niet ontwikkelen, hebben geen dag-routine. Dat zijn de dingen waar we vaak ons geluk uit halen, en dat vegen we weg, we vegen de betekenis uit hun dagen weg.’’

Wat moet er zo snel mogelijk gebeuren?

,,De PO-raad adviseerde onlangs leerlingen dit jaar over te laten doen. Maar niemand wil de kinderen die geen leerachterstand oplopen, straffen. Misschien moet je de eindexamenklassen gewoon door laten stromen, maar als het gaat om groepen 4, 5 en 6, denk ik niet dat we daar star mee om moeten gaan.’’

,,De jeugdpsychiatrie moet worden opgeschaald. De sportclubs moeten weer actief worden. Sport is levensvreugde, en de rol van sportcoaches als poortwachter moet niet worden onderschat. Zij kunnen terloops vragen: hoe gaat het? Die signaleren op een indirecte manier hoe het ervoor staat, of er sprake is van somberheid, middelenmisbruik, mishandeling.’’

Klap valt harder in het Noorden

,,De ongelijkheid in het onderwijs neemt nu heel snel toe. Hier in het Noorden is de klap voor kinderen nog harder. In de vijf noordelijke gemeenten van Groningen krijgt zo’n 15% jeugdzorg, in sommige klassen heeft de helft van de schoolkinderen een rugzakje. Zij staan als kwetsbare groep met stip op 1. Een onevenredig deel groeit op in armoede. Voor mensen zonder geld is deze crisis een hard gelag. En daar zijn heel veel van in Groningen.’’

,,Dus repareer dat onderwijssysteem en geef geld aan gemeentes zodat zij de jeugdzorg en psychiatrie in de benen kunnen houden - dat is in de arme gemeenten niet het geval. Als kind moet je al bijna een suïcidepoging doen om in aanmerking te komen voor jeugdzorg. Ieder voorjaar is het geld op. Er zijn kinderen in acute psychische nood en als je eenmaal een tipping point bereikt hebt, escaleert het probleem snel. Wie een eetstoornis of een paniekstoornis ontwikkelt, heeft later veel te repareren. Qua opleiding, contacten, relaties. Wie opgroeit in een onveilige thuissituatie, ziet zichzelf dat vaak herhalen, dat wordt van generatie op generatie doorgegeven. Als we dat nu erkennen en in deze jongeren investeren hebben we daar decennia profijt van.’’

Het kabinet heeft hierin, zegt hij een ‘morele verantwoordelijkheid’. ,, Als er zoveel geld naar het bedrijfsleven kan gaan, kijk dan ook naar de kinderen. De alleenstaande moeders. Onze minister zegt: we sluiten de scholen zodat de ouders thuis moeten werken. Dan zet je de kinderen dus in als instrument en ben je verder alleen nog bezig om de economie draaiende te houden, daar kan ik woedend om worden.’’

Een eretaak

Hij zet zijn koffiebekertje neer. In het plantsoen is de zon doorgebroken. De coronageneratie slentert voorbij.

,,De overheid moet zich ontfermen over het geluksgevoel van deze generatie jongeren’’, zegt hij. ,,Dat is een ere-taak. Corona wordt nu gezien als een medisch-economisch probleem, maar het zou meer over welbevinden moeten gaan. Vraag iemand wat het belangrijkste is in zijn leven en hij zegt: geluk. Iedereen een plaats geven in de samenleving zodat ze volwaardig mee kunnen doen; dat is beschaving.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Coronavirus
Aanrader van de redactie
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct