Boze boeren protesteren eerder bij het hoofdkantoor van Wetterskip Fryslân in Leeuwarden.

Boze boeren en bloedstollende vergaderingen: hoe is het zover gekomen en hoe krijgen we de rust weer terug?

Boze boeren protesteren eerder bij het hoofdkantoor van Wetterskip Fryslân in Leeuwarden. FOTO ANTON KAPPERS

Spandoeken, trekkers voor de deur en scheldkanonnades op internet; ambtenaren van gemeenten, provincies en waterschappen voelen zich er steeds ongemakkelijker onder. Oud-dijkgraaf Paul van Erkelens van Wetterskip Fryslân die zijn laatste bestuursvergadering voorzat in een beveiligde evenementenhal: ,,Politici en bestuurders zijn de minkukels van deze tijd geworden.’‘

Dit verhaal gaat over cijfers maar nog veel meer over emoties. Een paar weken geleden publiceerde het ministerie van Binnenlandse Zaken de nieuwste monitor ‘Integriteit en Veiligheid’. Daarin staat dat ambtenaren bij provincies, waterschappen en gemeenten meer dan vroeger worden geïntimideerd.

Een derde van de ambtenaren van provincies, waterschappen en gemeenten werd het afgelopen jaar via sociale media uitgescholden. Zestien van de honderd voelden zich op internet bedreigd. Waar alle onmin vandaan kwam? Onderzoekers wijzen naar de stikstof-discussie en naar de boerenprotesten.

Veel boeren waren en zijn nog steeds woedend over hun positie en al die boosheid slaat neer in gemeentehuizen, provincies en waterschappen. Van de ondervraagde ambtenaren die zich bedreigd voelden heeft 15 procent nu minder plezier in het werk. Ze zijn voorzichtiger geworden in de omgang met burgers. Ook overwoog 6 procent om te stoppen met werken.

In de lijvige monitor, rijk geïllustreerd met grafieken en percentages, wordt min of meer anoniem de belegering van het Wetterskip Fryslân beschreven. ‘Casus agressie richting waterschap’, staat er in neutrale letters boven. Maar het is onmiskenbaar de schets van een woelige bijeenkomst op 2 december vorig jaar in Leeuwarden.

Twee dagen voor de vergadering voelt het waterschap de bui al hangen. Op de gewraakte avond zal de verhoging van de waterschapslasten worden besproken. Veel boeren zijn woest. Ze voelen zich voor de zoveelste keer gepakt.

Jan van Weperen zit namens de landbouw en de VVD in het dagelijks bestuur van het Wetterskip Fryslân. Hij is aangesloten bij verschillende agrarische whatsapp-groepen en merkt dat mensen worden opgeroepen om massaal naar de vergadering te komen.

Eigenlijk best raar, vindt hij. Al twee jaar wordt er gepraat over de noodzaak van een lastenverhoging. Het waterschap teert in op zijn reserves. Maar door de stikstofdiscussie en daarvoor de commotie over de fosfaat-regels, is de sfeer onder de boeren explosief. ,,Voor het minste of geringste komen de trekkers erbij.’‘ Of zoals oud-dijkgraaf Paul van Erkelens zegt: ,,Er hoeft maar iemand via de sociale media een oproep te doen en hupsakee, er zijn weer honderden landbouwvoertuigen onderweg.’‘

Het kon dus wel eens druk worden, beseft het waterschap. Daarom is er een extra zaal ingericht waar iedereen die niet in de officiële vergaderzaal past de discussie via een cameraverbinding kan volgen. Er is koffie, er zijn gevulde koeken, er is een handjevol beveiligers ingehuurd en de politie houdt de boel in de gaten.

Zwaailampen bij het kantoor

Om kwart voor zeven die avond probeert een trekker de loopbrug naar het waterschapskantoor op te rijden. Zwaailampen kleuren de avond oranje. Enorme wielen rollen de parkeerplaats op. Intimiderend ja, zegt Paul van Erkelens die op 2 december nog in functie was. Intimiderend en ongekend.

De bezoekers zijn ‘pissig’, merkt hij, dat ze niet in de officiële vergaderzaal mogen. Maar veel ingewikkelder is het dat hij geen enkele aansluiting met de actievoerders krijgt. ,,Ik kende vrijwel niemand. Ik zag vooral veel jonge boeren die ik nog nooit was tegengekomen in de normale overlegcircuits.’‘

In de gangbare circuits zitten bijvoorbeeld vertegenwoordigers van de Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO). Die organisatie ging morrend akkoord met de aangekondigde tariefsverhoging. Maar ineens staat de dijkgraaf tegenover andere boeren en ze zijn behoorlijk boos. Van Erkelens: ,,Ik weet nog dat ik dacht: Dit gaat niet goed vanavond. Deze mensen gaan echt niet vijf, zes uur naar een vergadering luisteren.’‘

Onwillekeurig vraagt hij zich af waar ze dan wel op uit zijn. ,,Als je niet van plan bent om te luisteren kan er alleen maar trammelant ontstaan.’‘

Waterschapbestuurder Jan van Weperen: ,,Decennia lang heeft de landbouwlobby zich bediend van het overlegmodel. De LTO is daarmee heel invloedrijk geweest, maar de stikstof-discussie is heel explosief. Daardoor kreeg de Farmers Defence Force, die wel sterke taal gebruikt, een extra duw in de rug.’‘

loading

Woede als drijvende kracht

De Farmers Defence Force vaart op woede. En tijdens de avond van 2 december wordt de sfeer buiten het waterschapskantoor steeds grimmiger. Vijftig, zestig boeren die niet meer in de zaal passen, willen toch naar binnen. ,,Als ze er niet in komen, dan is dat op eigen risico’‘, roept actieleidster Hyke Anema tegen de beveiligers.

Op de derde verdieping is de vergadering dan al bezig. Inspreker Nynke Koopmans, boerin en gemeenteraadslid voor de Partij voor de Boeren, oogst van buiten de vergaderzaal een donderend applaus. ,,Dit is een veenbrand. Steek die niet in de hens’‘, maant ze de bestuurders.

Vanuit het trappenhuis stijgt gejoel op naar de vergadertafels. De actievoerders die niet meer in het gebouw passen roffelen op de ramen en de deuren. Er zijn opstootjes. Er wordt geduwd en getrokken tot een van de betogers binnenin het pand op een onbewaakt moment een zijdeur opendoet. De beveiligers hebben het nakijken.

Jan van Weperen en Paul van Erkelens betrekken Koopmans bij hun nood-overleg met de politie. ,,Naar mij luisterde sowieso niemand meer’‘, zegt Van Erkelens. ,,Ik probeerde in het begin van de avond nog uit te leggen waarom de tariefsverhoging van 14 procent nodig was maar mensen riepen: ‘Hou op met dat geouwehoer, die 14 procent moet van tafel’.’‘

,,Dat zie je tegenwoordig vaker’‘, zegt de oud-dijkgraaf. ,,Gesprekken zijn niet langer mogelijk. De sfeer is onredelijk.’‘ Alleen Van Weperen en Koopmans, beiden met een boerenachtergrond, hebben nog grip op de zaak. Daarom wordt besloten om hen samen voor de meute te zetten. Het werkt. Koopmans kalmeert de gemoederen en adviseert iedereen om met zoveel mogelijk lawaai te vertrekken.

Niks vernield, toch iets stuk

En er is niks vernield, niemand is gewond geraakt, maar toch is er iets stuk. Op advies van politie, justitie en de Leeuwarder burgemeester vindt de volgende besluitvormende vergadering over de tariefsverhoging veertien dagen later plaats in een zaal in het Leeuwarder WTC, die gemakkelijker van de buitenwereld kan worden afgesloten. Pal ernaast wordt - ,,voor goud geld’‘, zoals de dijkgraaf zegt - een enorme ruimte voor honderden actievoerders ingericht.

Van Erkelens heeft er nog altijd ,,de pee over in’‘. Ernstig: ,,We moesten ons democratisch huis verlaten om in een bunker verder te vergaderen. Blijkbaar zijn we niet opgewassen tegen trekkers.’‘ En uiteindelijk was alle moeite ook nog eens voor niets. Minzaam: ,,Kennelijk was de besluitvorming niet meer interessant. Er kwamen maar zeven boeren kijken.’‘ En alle zeven zagen ze hoe de tariefsverhoging met een krappe meerderheid werd aangenomen.

Of de dijkgraaf in die woelige periode bedreigd werd? ,,Ach het viel me nog mee. Iemand had mijn mail-account gehackt en verstuurde uit mijn naam allerlei lullige dingen. Dat heeft een week geduurd en dat heb ik bij de politie gemeld.’‘

Wat hij veel erger vond was het gevoel van onmacht dat hem bekroop. Zijn positie werd in twijfel getrokken. ,,Actievoerders waren niet tot een gesprek bereid. Ze zeiden: ‘Ben je ooit wel eens op een boerderij geweest?’ Daar werd ik wel een beetje wanhopig van. We leven in een democratische samenleving. We moeten met elkaar kunnen discussiëren. Maar dat ging niet meer.’‘

Jan van Weperen over de gesprekken met betogers: ,,Soms gedroegen ze zich heel aanmatigend. Iemand zei tegen me: ‘Als boer kon je het hoofd niet boven water houden en nu ben je waterschapsbestuurder en betalen wij je ook nog’.’‘

Beledigende onzin, vindt hij. ,,Ik voel me nog steeds op en top boer en ik kon het hoofd prima boven water houden. Dat heb ik ook tegen de actievoerders gezegd.’‘ En om aansluiting te vinden zei hij ook dat hij op zaterdagochtend heus nog gewoon koeienpoten bekapt. Maar eigenlijk vindt hij het jammer dat hij zijn boer-zijn in de strijd moest gooien. ,,Ik had liever een inhoudelijke discussie gevoerd. Maar bij tijd en wijle wisten sommige actievoerders niet eens welke prijs we ze eigenlijk per hectare in rekening brengen.’‘

Of hij zich bedreigd voelde? .,,Geen moment. Maar ik heb wel gezien wat hysterie kan doen. Dat hysterie gevaarlijk is.’‘ Daarom heeft het Wetterskip lessen uit alle commotie getrokken. ,,We moeten de communicatie open houden’’, zegt Jan van Weperen. ,,Al in een vroeg stadium, met alle betrokkenen, zodat iedereen zich ook echt gehoord voelt.’’

Reactieve overheid

Ondertussen gist het nog steeds in Nederland en Paul van Erkelens weet wel waarom. ,,De overheid is een reactieve overheid geworden. Problemen worden vooruitgeschoven en het beleid hangt van lapmiddelen aan elkaar. Kijk alleen al naar het melkquotum dat in 2015 werd losgelaten. Stallen schoten de grond uit en nu moeten de boeren weer inleveren.’‘

De huidige landbouwminister Carola Schouten? ,,Welnee, ook die kan ik niet op een duidelijke standvastige koers betrappen, het gaat van incident naar incident’’, vindt Van Erkelens. Hij heeft ,,een warm plekje voor haar’’ in zijn hart‘, maar hij was teleurgesteld toen hij haar in tv-programma Zomergasten zag optreden. ,,Ze liet een prachtig filmpje over kringlooplandbouw zien. Ik keek ernaar en dacht: dit is dus jouw ideaal maar wat doe je er mee? Jij zit aan de knoppen en er komt niks van terecht.’‘

De oud-dijkgraaf mist de langetermijnvisie. Net als de boeren die heen en weer geslingerd worden. Jan van Weperen: ,,Er is veel twijfel. Boeren willen weten wanneer ze het goed doen, welke koers ze moeten varen en wat dat in de toekomst zal betekenen voor hun bedrijf, maar daar is wel een stip op de horizon voor nodig en die krijgen ze nu niet. Daarom praten ze niet meer, maar eisen ze.’‘

Nee, de stemming wordt er niet beter op. Ook niet in de politieke arena in Den Haag. ,,Als je met een lange-termijn-visie komt, word je afgeslacht, aan de schandpaal genageld. Zulke politici oogsten minachting’‘, ziet de oud-dijkgraaf. ,,En het vervelende is dat er nu ook bestuurders zijn die dat beeld versterken. Sommige parlementariërs in de Tweede Kamer noemen hun collega’s minkukels.’‘

Wanneer wordt de overheid eindelijk weer eens een echte, moedige overheid, vraagt hij zich af. ,,Tot nog toe blijft de politiek steken in gelegenheidsvisies.’‘

Voor gek

Die klacht klinkt vaker. In het kamp van de Farmers Defence Force ergert voorvrouw Sieta van Keimpema zich ook aan de overheid. Al ver voor 2015 hekelde ze als voorvrouw van de Dutch Dairymen Board de afschaffing van de melkquotum-regeling die de bouw van grote, nieuwe stallen in de hand werkte. ,,Ik werd voor gek versleten’‘, zegt ze in de Orionkerk in Oudeschoot waar D66-parlementarier Tjeerd de Groot afgelopen maandagavond met boeren discussieerde. Maar met terugwerkende kracht kreeg ze gelijk.

En haar woorden stuiteren door de kerk. Tegen De Groot: ,,Iedereen zit hier met een enorme hypotheek. Mensen liggen er wakker van en ze voelen zich gigantisch beledigd door de manier waarop jij met ze communiceert.’‘

De sfeer in de zaal is om te snijden. ‘Houd moed, heb lief’ roept een affiche op het raam, maar Ignas Minnema, van de D66-afdeling in Friesland, weet zo net nog niet of het vanavond wel goed komt. De afdeling wil open met boeren discussiëren maar Tjeerd de Groot, het kamerlid dat in juli nog aangifte deed van doodsbedreigingen, moet het in zijn eentje opnemen tegen een ziedende groep toehoorders.

De avond is nog maar net bezig als in de ruimte met ongeveer vijftig gasten, zo’n twintig mensen hun vest uitdoen en truien met daarop het logo van de Farmers Defence Force onthullen. Een man staat op en hangt de FDF-vlag, met daarop twee gekruiste hooivorken, over het D66-banier. Het voelt intimiderend.

,,Jij was een paar jaar geleden nog directeur van de Nederlandse Zuivel Organisatie’‘, zegt Van Keimpema tegen De Groot. ,,Toen was je voor de afschaffing van de quotumregeling. En nu moeten de boeren ineens wijken voor huizen, industrieterreinen en zonneparken. Hoe wil jij nog geloofwaardig zijn voor ons?’‘

loading

Selectief citeren

,,Dit doe je steeds’‘, antwoordt het kamerlid. ,,Telkens trek je mijn integriteit in twijfel. Maar al tijdens mijn periode bij de Nederlandse Zuivel Organisatie heb ik gezegd dat de afschaffing van de melkquotering een vergissing was. Ook toen al zei ik dat de landbouw moest verduurzamen. En toen ik zag dat alles vastliep ben ik vier jaar geleden in de politiek gegaan omdat ik voelde dat de verandering daar vandaan moest komen. Ik vind het niet zo netjes om mij elke keer selectief te citeren. Daar hebben boeren helemaal niks aan.’‘

,,WIJ HEBBEN OOK NIKS AAN JOU!!’‘, roept een man achterin de zaal. En een andere boer wil weten hoe het eigenlijk zit met de stikstofuitstoot van de industrie. ,,Daar kom ik zo op terug’‘, belooft De Groot. ,,NEE NU METEEN’‘, schreeuwt een vrouw achterin de kerk. ,,Zullen we het even netjes houden?’‘, vraagt De Groot. ,,NEE ANTWOORD GEVEN, NU’‘, tiert iemand anders.

Gezellig is het niet. Eerder bloedstollend. De Groot vertelt dat de uitstoot van stikstof-oxiden door de industrie minder effect heeft op de natuur dan de ammoniak-uitstoot uit de veehouderij. ,,Nee de NORMEN waaraan wij moeten voldoen zijn idioot’‘, vindt een boer. De Groot, kalm: ,,Ik kan hier wel doen alsof er niets aan de hand is, maar daar schieten jullie niks mee op. Er gáát iets gebeuren.’‘

Sieta van Keimpema neemt opnieuw het woord. Boeren moeten bloeden voor de huizenbouw en de industrie, zegt ze. In ruil voor een vermindering van de ammoniakuitstoot door de veehouderij gaat de uitstoot van stikstofoxiden door de industrie straks weer gewoon door. ,,Maar je mág geen ammoniak uitruilen tegen stikstofoxiden’‘, stelt ze. ,,Wat jullie willen is illegaal.’‘

Instemmend gemompel in de zaal, maar Tjeerd de Groot stelt dat Nederland nu eenmaal over het stikstof-plafond heen gaat. Dat er eindelijk een einde moet komen aan dertig jaar pappen en nathouden. Dat boeren een duidelijk toekomstperspectief moeten krijgen. ,,Want iedereen verdient aan jullie. Supermarkten, de verwerkende industrie en toeleveranciers vinden het huidige systeem allemaal prachtig. Maar jullie zijn het slachtoffer.’‘

Bijeenkomst onder melkerstijd

Oei, dat is tegen het zere been van loonwerker en Farmer Defence Force-actievoerder Mick Tinga uit Bant. ,,GROTE ONZIN!’‘, roept hij. ,,Je loopt hier een beetje praatjes te houden maar als je echt voor de boeren was had je deze bijeenkomst niet onder melkerstijd gehouden.’‘

De avond is inderdaad om half zeven ‘s avonds begonnen. Maar moeten we het vanavond echt over het tijdstip hebben?, vraagt De Groot. ,,Niemand heeft toch iets aan dit soort discussies?’‘ En voort gaat het gesprek weer. Over de Nederlandse boeren, die de beste boeren van de wereld zijn. Over drijfmest die de pest is voor de bodem. Over goedkope kipfilet uit Oekraïne die nota bene met instemming van de Nederlandse overheid hier mag worden ingevoerd.

Over de Nederlandse natuur, die niet aan Europese normen voldoet. De Groot: ,,We hebben binnen Europa afgesproken dat 17 tot 18 procent van het Nederlandse grondoppervlak uit natuur moet bestaan, maar we zitten nu op 13 procent. We zijn het slechtste jongetje uit de klas.’‘

Schel gelach vanuit de zaal. Maar onder alle woede zit natuurlijk ook angst, erkent Van Keimpema na afloop. Boeren zijn onzeker over hun toekomst. Want wat bedoelt landbouwminister Carola Schouten nu precies met kringlooplandbouw? Hoe komt het allemaal?

Veel boeren voelen zich gemarginaliseerd, weet ze. Hun kennis wordt niet gebruikt. Het overkwam haar zelf ook. Ze werd weggehoond toen ze waarschuwde voor de opheffing van het melkquotum. Tegen Tjeerd de Groot: ,,Dat marginaliseren van boerenkennis moet maar eens stoppen.’‘

Sieta, Sieta!

Mick Tinga staat op. Hij keert zich naar de zaal. ,,Waar hebben we meer aan? Aan de kennis van Sieta of aan het gezwam van meneer De Groot?’‘ ‘‘SIETA, SIETA, SIETA!’‘, roept de meerderheid.

Pas aan het einde van de bijeenkomst neemt een toehoorder die tot dan toe stil was het woord. ,,Stel nu dat de heer De Groot straks minister van Landbouw wordt...’‘, mijmert hij. ,,DAT GAAT NIET GEBEUREN!’‘, roept iemand. ,,Stel dat het gebeurt’‘, gaat hij onverstoorbaar door. ,,Hoe gaat u dan de landbouw bij uw plannen betrekken?’‘

Een boer voorin de zaal draait zich om. ,,Heb je gedroomd of zo?’‘, vraagt hij. Gelach. Ontspanning. De avond is bijna voorbij en er staan geen trekkers op de parkeerplaats. Niemand is weggelopen. Er vielen geen klappen. ,,Het was echt heel spannend’‘, vindt D66’er Ignas Minnema, die soms met samengeknepen billen zat. ,,Maar het doel is gehaald. We wilden met elkaar in gesprek.’‘

,,Eigenlijk had ik verwacht dat Tjeerd de Groot na een kwartier zou weglopen’’, zegt een breedgeschouderde man. Hij is kippenhouder en heeft een schuld van 2,5 miljoen euro bij de Rabobank. En ja, hij ligt wakker over de toekomst en zijn financiën. Hij heeft het gevoel dat boeren naar de rand van de samenleving worden gedrukt.

De Haagse politiek? Zijn ogen spuwen vuur. ,,Die steelt geld van de landbouwsector.’’ De stoppersregeling voor nertsenhouders wordt bijvoorbeeld betaald uit het Diergezondheidsfonds, een pot die gevuld wordt door schapen- en geitenboeren, pluimveehouders en melkveebedrijven. ,,Pure diefstal’’, zegt de kippenhouder. ,,Nertsenbedrijven hebben nog nooit een cent aan het fonds bijgedragen. Maar ik wel. Vorig jaar 55.000 euro.’’

Klarie Kroontje, die samen met haar man Ype Reinsma uit Schraard een melkveehouderij heeft, staat met een opgevouwen Farmers Defence Force-vlag in het zijpad van de kerk. Door de tactiek van de FDF wordt er volgens haar beter geluisterd naar boeren. ,,We vormen nu meer dan vroeger een eenheid’‘, vindt ze. En ja, de emoties in de kerk liepen hoog op. Maar iedereen is heel gebleven. Weifelend: ,,En ergens heeft Tjeerd de Groot ook wel een beetje gelijk.’‘

Dat ambtenaren, bestuurders en politici zich soms geïntimideerd voelen door de boerenprotesten? ,,Ik kan het me voorstellen.’’ Maar laatst nog kreeg ze kippenvel van haar dochtertje Norah van 3. Thuis in Schraard zaten ze voor de televisie, de verslaggever sprak over boze boeren en Norah keek mee, luisterde, zweeg even en murmelde ineens: ,,Het zijn geen boze boeren. Het zijn mensen.’‘

,,Dat. Nou ja...’‘, zegt Klarie. Het ontroert haar nog steeds. ,,Het is wáár h è ?’‘

En Tjeerd de Groot stapte dinsdagochtend om half zeven weer in de trein naar Den Haag. Ja, zegt hij door de telefoon. Hij had best klappen kunnen krijgen. ,,Maar het wordt tijd dat we de trein van landbouwhervormer Sicco Mansholt, die al dertig jaar doordendert eindelijk eens gaan stoppen. Dat moet. Het kan niet anders.’‘

En alle boosheid die hij tegenkomt? ,,De angst voor verlies is groot en de beloftes voor de toekomst zijn nog vaag. Dat snap ik. De toekomst moeten we met z’n allen ontwikkelen. En daarom moeten we praten. Ik zou boeren willen vragen: Wat willen jullie nu wel?’‘

Terug naar oud-dijkgraaf Paul van Erkelens die een ‘stip op de horizon’ wil. Ja, het is een versleten term. Maar het probleem speelt op alle fronten en zo langzamerhand wordt het tijd voor een echt antwoord, vindt hij. ,,Waar is de moedige standvastige overheid gebleven, die met een routekaart durft te komen?’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct