Herman Denkers als jong predikant.

Bewustzijn: Werken aan verzoening als 'wraak'

Herman Denkers als jong predikant.

Dominee Herman Denkers, die lang in Friesland werkte, ging in de oorlog ‘vrijwillig’ naar Duitsland voor pastoraat aan lotgenoten, zo blijkt uit zijn memoires.

Onderduiken of niet? De 20-jarige Herman Denkers besloot in 1943 zich uiteindelijk te melden voor dwangarbeid in Duitsland. ,,De gedachte dat zo velen er onvrijwillig waren én het gevoel van verantwoordelijkheid als aanstaand zielzorger, had de overhand gekregen’’, schreef hij later in zijn memoires. ,,Moest iemand, die de Heer wilde dienen in de medemensen niet daar zijn, waar ze blootgesteld waren aan onderdrukking en vernedering?’’

Denkers’ herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog worden nu gepubliceerd. Verzoening heet de bundel onder redactie van zoon Jan. ,,De verhalen zenden een boodschap uit; een boodschap van geloof, vertrouwen, doorzetten, eensgezindheid, vrijheid, verbinden en verzoening’’, aldus Jan Denkers, die een historische schets als eerste hoofdstuk schreef, waarvoor hij onder anderen lotgenoten van zijn vader sprak.

Denkers als jongvolwassene

De lezer maakt Herman Denkers mee als hervormde jongeling in Den Haag, die Mein Kampf van Hilter gelezen wilde hebben en later met het pistool op het hoofd werd verhoord door de Grüne Polizei. Als dwangarbeider met - ondanks zijn jeugdige leeftijd - een aanstelling als geestelijk verzorger voor lotgenoten in Stuttgart en omgeving. En, na de oorlog, als ijveraar voor verzoening tussen Joden en Duitse jongeren.

Het meeste indruk maken de ervaringen van Denkers met gewone Duitsers tijdens en na de oorlog. Bijvoorbeeld Pfarrer Hugo Hahn, door wie hij zijn eerste begrafenis zou leiden: van 31 slachtoffers van een bombardement. In een voor hem te grote toga. ,,Hij zal wel gesleept hebben en onhandig zijn geweest. Maar wat is dát vergeleken met een rij van 31 ruwe groene kisten, de ontelbare vlezige vliegen, die door de knoestgaten naar buiten en naar binnen kropen?’’

Nazisme

Of het contact met de Reformierte Gemeinde, waarbij Pfarrer Kurt Müller hem uitvoerig vroeg naar zijn standpunt over Joden en de rol van de kerk. ,,Achteraf heb ik begrepen dat dit hele gesprek een soort ballotage was. Van de Reformierte Gemeinde kon alleen maar iemand lid zijn, die principieel anti-nazi was.’’

Maar Denkers had ook contact met nazi’s, zoals zijn baas bij Daimler-Benz en later bij een kantoorboekhandel, Herr Horald. ,,Het moet maar eens gezegd worden, al kijkt ieder je raar aan áls je het zegt, dat er nazi’s met een menselijk gezicht waren. Een zeldzaam soort weliswaar, maar toch.’’

Verzuiling

De paar naoorlogse hoofdstukken zijn minstens zo interessant. Over het ,,door de oorlog niet uitgeroeide kwaad der verzuiling’’, waardoor tien jaar bevrijding in ‘zijn’ dorp Bantega door christelijken en openbaren gescheiden gevierd zou worden. Dat stond Denkers beslist niet aan. ,,Zijn we als volk bevrijd óf als volksdelen?’’

Dankzij Denkers’ inspanningen kwam er een gezamenlijk bevrijdingsfeest. Dat werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. ,,In de komende maanden voelden we ons in de pastorie als in een belegde veste. Er gingen mensen voorbij, die met bitterheid naar ons huis keken. Er waren er, die niet meer groetten. En wat heel verdrietig was: van de gemiddeld honderd kerkgangers ‘s zondags bleven er ongeveer dertig weg.’’ Gelukkig trok het binnen een jaar weer bij.

Inspanningen als verzoener

Op verzoek spande Denkers zich in voor verzoening tussen jonge Duitsers, die in 1960 naar Sint Nicolaasga kwamen en, onder anderen, Joden. ,,Ik zag er tegenop en was er blij mee. Nu kwam opeens de vervulling van de wens die ik eenmaal als dwangarbeider - ‘Ausländischer Zivilarbeiter’ - had gedaan, om die Duitsers die het andere Duitsland wilden, te helpen. Had ik toen niet gezegd: ik kom hier nog eens terug, niet meer gedwongen, maar dán vrijwillig. Dat wordt mijn wraak!’’

De Duitse groep bracht ook een bezoek aan Amsterdam, met een ontvangst in de liberale synagoge door rabbijn Jaap Soetendorp. Er werd daar ook gezamenlijk gebeden. Dat maakte grote indruk. Later kreeg Denkers een brief van een Duitse jeugdleidster die, als gevolg van die ontmoeting, met haar zus en broer weer contact had gezocht met hun ouders. Ze hadden met hen gebroken, omdat hun vader in een vernietigingscommando zat dat veel Joden had vermoord. ,,Dankbaar, dat God zó’n God is’’, noteerde Denkers.

loading

Predikant, directeur, docent en secretaris

Herman Denkers (1922-2000), geboren in Den Haag, was lang in Friesland werkzaam. In 1952 begon hij als vicaris in Bantega, een jaar later werd hij er predikant. Van 1957 was hij tien jaar lang directeur van het nieuwe hervormde jeugd- en vormingscentrum De Oorsprong in Sint Nicolaasga.

In 1967 werd hij voorganger in Hantum en Hantumhuizen en godsdienstdocent aan de kweekschool in Dokkum. In 1973 volgde de aanstelling als studiesecretaris van het oecumenische centrum Hedwig Dransfeld Haus in Bendorf bij Koblenz, een jaar later werd hij predikant in Metslawier en Niawier.

Zijn vrouw Rie was intussen actief in de gezinszorg en het maatschappelijk werk in Noordoost-Friesland.

Verzoening, Denksaam in Almere, 103 blz., 16,95 euro bij inschrijving (normaal 18,95 euro) via www.denksaam.nl/verzoening

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct