Skûtsjesilen op de Friese wateren.

Bestaat dé Friese identiteit eigenlijk wel op sportgebied?

Skûtsjesilen op de Friese wateren. FOTO ARCHIEF LC

Waarom heeft de ene persoon alles met fierljeppen en niets met kaatsen en slaat bij een ander het hart alleen op hol bij skûtsjesilen? Bestaat dé Friese identiteit eigenlijk wel op sportgebied? ,,It binende element, dat is de emoasje. It jin mei-inoar ferbûn fielen, derby hearre wolle. Mar jo moatte wol yn de kultuer opgroeie.’’ Aha, daar is het bij mij dus misgegaan.

In november 2002 gebeurde er iets met me wat ik voordien niet voor mogelijk had gehouden. De locatie was de Argentijnse stad Paraná, een kleine 400 kilometer ten noordwesten van Buenos Aires. We stonden op een groot plein, er werd gekaatst. Opgewonden Argentijnen moedigden hun favorieten luidkeels aan, maar dat weerhield ze er niet van om vol bewondering naar de tegenstanders op te kijken. Letterlijk.

Chris Wassenaar en Klaas Anne Terpstra, twee boomstammen van Friezen, droegen voor de gelegenheid oranje shirts. Ik moest mezelf in de arm knijpen, maar het was echt zo: dit was het wereldkampioenschap kaatsen. Chris en Klaas Anne waren door de lokale bevolking liefkozend omgedoopt in ‘El Gigante’ en ‘Terstaras’. Bij elke bovenslag die uit de kolenschop van Chris vertrok, klonk vanuit de menigte een bewonderend geroezemoes op.

Dit gebeurde er met me: ik voelde een trots opwellen die ik niet kende en die me ook wat belachelijk voorkwam. Doe niet zo raar man, je bent verslaggever, het is maar sport. Dat zei ik tegen mezelf. Ik zag Chris Wassenaar en Klaas Anne Terpstra al jaren op de Friese kaatsvelden, elke zomer weer. Gewone jongens uit Minnertsga, geen superhelden om trots op te zijn. Dat was iets voor hun eigen heit en mem.

Een kleine zeven jaar later zat ik in de Rotterdamse Kuip. SC Heerenveen speelde de bekerfinale tegen FC Twente. De reguliere speeltijd zat er bijna op, de stand was 1-1. Plotseling zette het blauwwitte deel in het stadion het Friese volkslied in, massaal en met een ongekende vurigheid meegezongen. Alsof ze met hun allen tegen het rood-witte deel riepen: ‘Kom mar op, no daalks mar even’.

Kippenvel

Een ogenblik later stond het kippenvel me duimendik op de armen. Nooit eerder was me dat overkomen, al helemaal niet tijdens al die opgelegde vertolkingen van het volkslied voorafgaand aan de thuisduels van SC Heerenveen.

Het is gek, maar bij bovengenoemde gelegenheden voelde ik ineens, halje-trewalje, de Fries in mezelf ontwaken. Identiteit is bij mij blijkbaar iets wat suddert, op de waakvlam staat, en waar ik me misschien zelfs wel een beetje voor geneer: doe toch gewoon, stel je niet zo aan. In elk geval zie ik het als iets particuliers, niet iets om met de massa te beleven. Dat komt omdat ik vind dat het dichtbij chauvinisme ligt en dat schurkt dan weer tegen nationalisme aan en dat vind ik eng. Sowieso heb ik een aangeboren afkeer van groepsgedrag en kunstmatig, opgelegd gedoe.

Maar goed, dan is daar plotseling Chris Wassenaar die ver van huis, als een soort Grutte Keats-Pier, een stel Argentijnen mores leert en dan borrelt de trots zomaar ineens en ongevraagd in mij op.

loading

Hoe kan het dat andere Friezen daar minder ingewikkeld over doen en dat gevoel kennelijk altijd paraat hebben? Ik weet dat ze er zijn, ik ken ze, ik zie ze rondom. Het zijn de mannen en vrouwen die zelfs bij de kleinste kaatswedstrijd uit volle borst het Friese volkslied meezingen en die ik dan altijd een beetje meewarig en met plaatsvervangende schaamte aankijk. Ze zitten ook bij het fierljeppen, het skûtsjesilen, het kortebaanschaatsen en de Elfstedentocht. En als ze de kans krijgen, staan ze in een Friese trui bij het Frysk damjen, de Fryske hynders en gaan ze er ook nog in te aaisykjen. Wat is dat toch? Wat hebben zij dat ik mis?

Ik bel Anne Tjerkstra, kunstschilder, meervoudig Elfstedentochtschaatser en – bovenal – voormalig skûtsjeschipper van Joure en Langweer. Op en top Fries, op en top sportman. ,,Sels it tipeljen haw ik noch dien’’, zegt hij. ,,Kenst dat?’’ Tjerkstra (net 74) zit op de racefiets. Thuis in Goingarijp vertelt hij even later dat de emoties bij hem toch wel wat dichter aan de oppervlakte liggen.

,,Ast my fregest hoe Frysk fielst dy, dan tink ik ynearsten oan de Alvestêdetocht’’, zegt Tjerkstra. ,,Fryslân is op sa’n dei it middelpunt fan de wrâld en dêr bist in ûnderdiel fan. Ast dan moarns yn it ierdetsjuster op de Swette strekest en de feilige stêd Ljouwert achter dy litst, it aventoer temjitte op wei nei Snits, ja, dan krijst pikefel. Dan hast in brok yn ‘e kiel, dan fielst dy hûndert persint Fries. Dan tinkst: dit is Fryslân, dit is myn lân, myn thús. In hiel apart en moai gefoel.’’

,,Mei skûtsjesilen haw ik dat ek. As jo yn Grou yn de sleep sitte mei fjirtjin machtige skûtsjes en jo wurde de Pikmar op sleept, dan sit dêr in muzykkorps op it startskipke fan Frisia. En dat spilet it Frysk folksliet wylst dy skippen de Mar op geane en tûzenen minsken it fanôf harren boatsjes besjogge. Man, as it folksliet oer it wetter galmet, stiet it pikefel my op ‘e earms. Dan kin it wol wêze dat der in bytsje lei wetter út myn eagen rint. Op sokke mominten fiel ik my gjin hûndert persint Fries, mar twahûndert persint.’’

Misschien heeft Anne Tjerkstra bij zijn geboorte al een voorsprong op me genomen die nooit meer in te halen valt. Heit Bernardus was skûtsjeschipper en de jonge Anne groeide ermee op. Het was kort na de oorlog, de SKS (Sintrale Kommisje Skûtsjesilen) was in 1945 opgericht en heit Tjerkstra deed mee aan een prachtige jonge sport, het skûtsjesilen. Met zijn eigen skûtsje, waarmee hij doorgaans turf en mest naar boerderijen vervoerde en waar het hele gezin op woonde.

Het was de tijd dat schippers hun skûtsjes nog zo licht mogelijk maakten door het huisraad eruit te halen. Anne Tjerkstra lacht. Hij heeft de hele evolutie meegemaakt tot de dag van vandaag, waarin de in 1985 opgerichte Originaliteitscommissie erop moet toezien dat de skûtsjes zo veel mogelijk authentiek blijven en niet al te geavanceerd worden.

,,Ik sjoch ús dêr noch yn Grou op de steiger stean: ús mem, trije bern oan har rok en it hûsrie der neist. Heit liet de potkachel en de naaimachine achter op de steiger, de swiere dingen. En mem bleau dêr de hiele dei stean te wachtsjen, wêr moast se oars hinne? We wiene sigeuners op it wetter. De skûtsjeskippers graafden de terpen ôf. Wa’t earst by de terp wie, koe it earst lade. Dat wie al in wedstryd. As jonkje krijst dat dan mei en dan wolst dat sels ek. Dêr sit foar my al in hiel stik Fryslân yn.’’

Dat gevoel, die identiteit, krijg je er dan als vanzelf bij. ,,Jo identiteit wurdt foarme yn jo bernejierren’’, bevestigt de in Schingen geboren sporthistoricus Pieter Breuker. ,,Jo moatte yn de kultuer opgroeie. Sels haw ik alles mei it keatsen en it reedriden, mar neat mei it skûtsjesilen. Mar ik erken en herken it wol as typysk Fryske sport.’’

,,It giet om gefoel, folle minder om feitlikheden. Feitlik is it keatsen bygelyks hielendal net in Fryske sport. It is rûn 1200 yn Noard-Frankryk ûntstien en kaam 300 jier letter pas yn Fryslân. Der wurdt noch altyd keatst yn fyftich lannen. Mar omdat it yn Nederlân allinne noch by ús bart, fiele we it as typysk Frysk. En dêr giet it om. ’’

Frans Helfrich vertelde ooit dat hij als vierjarige al op de PC kwam toen zijn heit Pieter er als kaatser meedeed. Later won Frans de PC zelf vier keer en na zijn kaatscarrière kwam hij er elk jaar als liefhebber, in 2010 voor de 85ste en laatste keer. Een paar maanden later was hij dood.

Beetje week

,,Op de moarns fan de PC kin ik earst altyd wol in potsje grine’’, dat zijn de woorden van Frans Helfrich die ik nooit zal vergeten. Net als die van de in 2008 overleden Marten van der Leest, tweevoudig PC-koning. De stoere Stienzer werd op de ‘fyfde woansdei’ altijd een beetje week. ,,Op de PC bin ’k de emosjonele kant it neist’’, vertelde Van der Leest me ooit. ,,Fan it Italiaanske Umbrië wurdt sein dat it ‘een uit de hemel gevallen stukje grond’ is. Sa is it mei it Sjûkelân tidens de PC ek.’’

Ze kregen het kaatsen allebei met de paplepel ingegoten. Daar begint het mee. Op dezelfde manier raakten de broers Taeke, Douwe en Pieter Bult als jongens verslingerd aan het fierljeppen. Thuis in Hemelum hadden ze een vijver en hun heit bouwde er een ‘barte’ bij. Er ging geen dag voorbij of ze sprongen er met de polsstok overheen. Of erin. Later kwamen de wedstrijden, gingen ze op pad.

,,Dan kaamst altyd deselde minsken tsjin’’, weet Pieter Bult. ,,Ik tink dat soks typysk is foar it ljeppen: de sterke famyljebannen. Itselde jildt foar keatsen, skûtsjesilen, mar ek it Frysk damjen. It hat absolút raakflakken mei elkoar. Ut al dizze sporten wei binne minsken grutsk, der wint ien út it eigen doarp. Dêr ydentifissearret men har mei. Dat is foar my typysk Frysk.’’

En daar lig ik dus al op achterstand. Als tiener in Rottevalle kreeg ik bar weinig mee van de typisch Friese sporten, het (kortebaan)schaatsen daar gelaten. Skûtsjesilen? Ver van mijn bed. Die ene keer dat ik het zag, bij de Veenhoop, vond ik het maar gedobber . Frysk damjen? Een blauwmaandag als kind. Fierljeppen? Niet bij ons. In de jaren vijftig hielden ze nog weleens een wedstrijd over De Lits. Daar kwamen zomaar 2000 mensen op af. Dat was in de beginjaren van het ljeppen, toen de Bond van Friese Vogelwachten nog meehielp bij het organiseren van de wedstrijden en iedereen nog met houten polsen sprong.

loading

Zo ontstond die sport dus: vanuit het aaisykjen. Elke eierzoeker nam een houten pols mee het weiland in. Kan het Frysker? Maar naarmate de eisen strenger werden en de afstanden groter, haakten steeds meer dorpen af – ook Rottevalle - en concentreerde het ljeppen zich meer en meer op vaste accommodaties. ‘Arena’s’ noemde wijlen fierljepgoeroe Taeke Bult ze. Hout werd aluminium, aluminium werd carbon. Nu zijn de ljeppers alleen nog te vinden in plaatsen als It Heidenskip, Burgum, Joure, Winsum, IJlst, Buitenpost en Grijpskerk. Maar populair blijft het.

,,Allinne al yn Drylst komme op jierbasis fjouwertûzen minsken út binnen- en bûtenlân op de clinics ta’’, weet Pieter Bult, die lange tijd allerlei functies bekleedde binnen de ljepsport. Zo trad hij acht jaar geleden nog op als bemiddelaar tussen de kemphanen Jelle Roorda en Hans Helmholt. Roorda wilde dat het fierljeppen dichter bij de traditie zou blijven, Helmholt streed voor verder uitbreiden van de (top)sportgedachte. Onverzoenbaar waren ze. ,,Ik ha beide mannen om tafel hân, beide hiene de triennen yn de eagen. In hiele emosjonele tastân’’, herinnert Pieter Bult zich.

Jelle Roorda legde het af, al is het inmiddels wel zo ver gekomen dat het fierljeppen – net als het skûtsjesilen – op de Nationale Lijst Immaterieel Erfgoed staat. ,,De sport hat it yn 2012 wûn fan de tradysje, mar we ferjitte de tradysje seker net’’, zegt Bult. ,,Minsken dy’t oan de clinics meidogge krije ynsjoch yn de skiednis fan it ljeppen. En as ik poldertochten organisearje, dan lit ik de minsken sleatsje springe. Want dat is de link nei eartiids. Dat sille we noait ferjitte.’’

loading

Zonder twijfel, maar de ljepperij zoals ik ‘m in de jaren negentig als verslaggever voor deze krant volgde, leek in niets op het slootjespringen waaruit de sport voortkomt en die in Friesland al sinds het begin van de zestiende eeuw wordt beoefend. En omdat ik er in de jaren vijftig dus niet bij was geweest in Rottevalle en bovendien zelf als slootjesspringer en aaisiker een onhandige kultsjebrekker was, werd ik dus ook al niet gegrepen door de fierljepperij.

En het kaatsen? Toen ik in 1996 kaatsverslaggever werd voor deze krant, kende ik de spelregels nauwelijks. Ik was 26 en had geen kaatsbal meer aangeraakt sinds we op mijn negende van Jorwert naar Rottevalle waren verhuisd. Maar collega Bonne Stienstra stond erop dat ik de plek innam van de gepensioneerde Simon Visser en ik durfde geen nee te zeggen.

Zo begaf ik mij op een zomerse zaterdag met knikkende knieën naar Hallum. Wat moest ik hier nou weer van maken? Ik kende drie, hooguit vier kaatsers van gezicht: Gerben Okkinga, Thomas van der Meer, Erik Seerden en Tunno Schurer. Maar waar ze stonden, en wat ze deden, ik had geen idee.

Als tiener was het kaatsen verder en verder van me af komen te staan. Sinds onze verhuizing van de Greidhoeke naar de Wâlden was mijn aandacht verflauwd. Een echte Rottevalster kaatst niet en ik deed mijn uiterste best om een echte Rottevalster te zijn. Ik riep ‘heite’ en ‘bûke’ of mijn leven ervan afhing en ‘hij’ werd ‘hy’. En ik hing mijn jas voortaan op aan een hekje , want als ik jekje zei dan werd ik gepest.

Grootmeesters

Alleen in de stille beschutting van onze achtertuin keerde het kaatsen soms terug in mijn systeem. Dat kwam door drie namen. Als de verslaggever van Radio Fryslân over Sake Saakstra, Piet Jetze Faber en Johannes Brandsma begon, spitste ik mijn oren. Wie ze waren en wat ze deden, ik kon er geen touw aan vastknopen. Maar op de een of andere manier boeiden ze me, trokken ze me de radio in. Zij, de grootmeesters van een spel dat ergens ver weg in duistere plaatsen als Franeker, Sint Jacobiparochie en Stiens werd gespeeld, mysterieuze oorden waar de aanwezigheid van ons, Wâldpiken, niet op prijs werd gesteld.

loading

Ik raakte gefascineerd door een sport die voor mij het ultieme Friesland belichaamde, maar die tegelijk zo exotisch was dat het me onmogelijk scheen. Wij woonden toch zeker ook in Friesland? Waarom konden wij dan niet kaatsen? Waarom stonden wij dan zomers alleen maar een beetje op een surfplank op de Leien te wiebelen?

Ik wist van toeten noch blazen maar iets was er wel, een gevoel. Aha, het kon dus wel! Pas jaren later, ik liep inmiddels al als verslaggever tussen de nieuwe Sakes en Piet Jetzes, viel alles op zijn plek. Ik las ‘Kening op sokken’ van Hylke Speerstra voor het eerst. Sindsdien beschouw ik dat boek als een van de drie beste werken uit de Friese literatuur. De andere twee zijn ‘De Fûke’ van Rink van der Velde en ‘De sûnde fan Haitze Holwerda’ van Ulbe van Houten. Ik las ze alle drie rond mijn 27ste, in een periode waarin ik ongelukkig was en er even niet uitkwam.

Het mooie is dat de drie boeken totaal verschillende onderwerpen en hoofdpersonen hebben, maar toch allemaal zo duidelijk ‘Fries’ zijn. Op de een of andere manier ontroerden ze me en deden ze me beseffen dat ik ergens bij hoorde. Ze wakkerden een gevoel aan dat binnenin me zat en daar kennelijk altijd had gezeten, zonder dat ik het wist. Een diepe emotie die ik niet meteen kon beredeneren, maar die ik voor het gemak maar ‘Fries’ noem. Het voelde lekker, melancholisch. Droevig op een prettige manier. Troostrijk. Alsof de provinciegeschiedenis in je lichaam huist, in je genen.

In ‘Kening op sokken’ beschrijft Hylke Speerstra op literair-journalistieke wijze de verhalen van kaatskoningen uit het begin van de twintigste eeuw. Met mannen als Klaas Kuiken, Hâns Knol en Hotze Schuil gaan we terug naar de tijd waarin kaatsen zoveel meer was dan sport. Waarom kon er wel gekaatst worden en niet gevoetbald? Simpel: in menig klein dorp kon je nooit een voetbalteam of korfbalploeg samenstellen. Kaatsen, met z’n drieën, kon wel.

Er was armoede, gebrek, en op het kaatsveld verdienden de heren soms in één dag meer dan ze in veertien dagen bij de baas bijeen schraapten. Dat ging ook wel eens mis en in het dorp zag men dat de volgende dag natuurlijk. ‘Regina skopt sa yn ‘e klompen om. Piter is der justermiddei grif ôfkeatst’.

In het kaatsen zag je de saamhorigheid van de Friese samenleving terug. ‘Mei inoar’, daar ging - en gaat - het om. In zijn boek laat Hylke Speerstra ook Jan Rodenhuis (1917-1987) van Húns aan het woord. De PC-koning van 1942 zegt: ,,Op in dei wurdt men kening. Op in jongespartij en op syn aldermoaist op de PC. It doarp en de kening. Hy moat him neat ferbyldzje. It hiele doarp fielt him de kening te ryk. As de kening in kroan draacht dan is it wol ien mei tûkelteammen. It betsjut privileezje noch status. It is heechút in opdracht: Hâld it doarp heech!’’

Wat dat betreft is er weinig veranderd. Ook vandaag de dag moet de kaatskoning vooral niet denken dat hij in zijn eentje heeft gewonnen. Doet hij dat wel, loopt hij in de ogen van de Friese kaatsliefhebbers naast zijn schoenen, dan wordt daar fijntjes mee afgerekend. En ook de man van de krant krijgt het dan te horen. Een foto op de voorpagina met alleen de PC-koning erop? Schande! Wat zei Marten van der Leest ook alweer? ,,Jo winne it mei syn trijen, tink dêrom hear!’’

loading

Saamhorigheid

Sporter en supporter staan vlak naast elkaar en dat is prettig. Afstand is er niet. Het dorpse, de saamhorigheid, gaat boven alles. ,,Typysk Frysk is, wat de sport oanbelanget, it fermogen om mei elkoar wat op poaten te setten’’, zegt Pieter Breuker. ,,En dat makket net út wêr, want ast ien ding oer Fryske sporten sizze kinst is dat hast net ien oeral beoefene wurdt. Se binne allegear oer regio’s en oer de seizoenen ferdield. En dochs neame we se allegear typysk Fryske sporten. Omdat we it sa fiele. Dat fyn ik hiel nijskjirrich.’’

,,It binende element, dat is de emoasje. It jin mei-inoar ferbûn fielen, derby hearre wolle. Minsken wolle earne by hearre. En it binende elemint by útstek, dat is de Fryske taal.’’

Heel It Heidenskip identificeert zich met de fierljepperij en wat het skûtsjesilen betreft: in de tijd van Anne Tjerkstra’s heit was de boot van de schipper, tegenwoordig vaart de schipper namens het dorp en voor het dorp. Heel Grou is trots als het Grouster skûtsje de SKS-competitie wint.

,,Wy wenje dochs wol yn in spesjaal stikje Nederlân’’, zegt Tjerkstra, die vorig jaar, op zijn 73ste, nog bemanningslid op het Grouster skûtsje van zijn schoonzoon Douwe Visser was. ,,Der is net in provinsje dêr’t yn de simmer safolle aktiviteit is as yn Fryslân. Neam mar op: it keatsen, it fierljeppen, it skûtsjesilen, de Sneekweek. En ek noch allegear doarpsfeesten, it is gewoan net te leauwen. It stikt der fan. Ik fyn it in foarrjocht hjir te wenjen, ik soe net oars wolle.’’

Respekt

En als ik hem vertel dat ik het skûtsjesyl-gen volledig mis, moet de oude skûtsjeskipper lachen. ,,Elk syn eigen’���, zegt Tjerkstra gul. ,,Ik ha sels neat mei keatsen. Ik ken de spulrigels net, ik snap it net. Mar dat wol net sizze dat it minder is, of minder Frysk. Ik ha grut respekt foar keatsers. Dat jildt ek foar fierljeppers, it is ek geweldich knap wat dy minsken dogge.’’

,,Dat fierljeppen’’, denkt Tjerkstra, ,,dat bliuwt sawisa bestean. Dat lûkt minsken oan. En it keatsen sil oer 4,5 miljard jier ek noch bestean, want sa lang is de ierde der noch. Dan dôvet de sinne út en binne we allegear ferlern. Mar foar it skûtsjesilen jildt: dôvet de sinne út, dan giet it gewoan troch. Dan hingje we gewoan in flearmûs (olielamp, red.) yn it wand en sjogge we wol wêr’t we bedarje.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct