Gemeenten in het Noorden moeten alles uit de kast halen om hun begrotingen rond te krijgen.

Begrotingstekort: de gemeente is blut en de burger moet bloeden

Gemeenten in het Noorden moeten alles uit de kast halen om hun begrotingen rond te krijgen. Foto: Shutterstock

Terwijl het Rijk tientallen miljarden euro’s in een landelijk investeringsfonds stopt, staat het water veel gemeenten in Noord-Nederland aan de lippen. Met kunst- en vliegwerk krijgen ze de begrotingen rond. Maar voor hoelang nog? ,,Misschien moeten we als signaal een paar maanden het afval niet meer ophalen.”

Dit kan niet waar zijn, denkt Jisse Otter, wethouder namens de partij Wakker Emmen. Het is dinsdagochtend 1 oktober, rond half acht, als hij aan de keukentafel zijn mailbox op de telefoon controleert. Over een paar uur bespreken Otter en de rest van het college de begroting van Emmen. Tot dit mailtje leek Emmen drie ton over te houden.

‘Gisteravond heb ik gezien dat de bedragen zijn gepubliceerd’, mompelt Otter terwijl hij een net binnen gekomen mailtje van zijn ambtenaar bekijkt. Volgend jaar een tekort van 2,8 miljoen euro, leest Otter. En niet alleen volgend jaar, ook de jaren erna.

Dit moet een fout zijn, denkt de wethouder van Emmen nog. Maar wat als dat niet zo is? Nog eens 2,8 miljoen minder dan begroot. Waar moet hij dat nou nog weghalen? De kaasschaaf is al zo vaak eroverheen gegaan. ‘Het leek me goed om jullie nu te informeren, zodat dit straks in het college kan worden besproken’, leest Otter in de mail. Als hij balend zijn telefoon weglegt, weet hij een ding zeker: dit gaat pijn doen. Alweer.

Er dreigen nijpende tekorten bij jeugdzorg

De situatie in Emmen staat niet op zichzelf. De afgelopen weken presenteerden veel gemeenten hun begrotingen. Een somber beeld doemt op. Er wordt veel ingeteerd op de reserves, belastingen worden verhoogd en er dreigen nijpende tekorten bij jeugdzorg en hulp voor ouderen.

Gemeenten moeten – anders dan het Rijk – een sluitende begroting afleveren. Elke euro die er uit gaat, moet zijn gedekt door een euro die binnenkomt. En het huishoudboekje op orde houden gaat steeds vaker met kunst- en vliegwerk, blijkt uit tal van gesprekken met wethouders van financiën en topambtenaren van diverse gemeenten.

Van de 42 Drentse, Groningse en Friese gemeenten houden slechts 6 geld over. Negen gemeenten uit Drenthe, elf uit Groningen en zeker veertien uit Friesland krijgen de begroting zonder bezuinigingen niet sluitend. In totaal moeten de noordelijke gemeenten er komend jaar 144.769.453 euro op toeleggen. Vooral de gemeenten in de provincie Groningen (62 miljoen euro) en Friesland (bijna 56 miljoen euro) moeten flink bijleggen. De twaalf Drentse gemeenten hebben een gezamenlijk tekort van bijna 27 miljoen euro, blijkt uit cijfers.

Waar de rijksoverheid miljarden euro’s overhoudt en goede sier maakt met de groeiende economie, hanteren gemeenten veelal het bezuinigingsmes. ,,Keer op keer krijgen we minder geld van het Rijk. We kunnen er ook amper op sturen. Het lijkt wel een loterij”, verzucht wethouder Otter die zegt dat het water Emmen zo langzamerhand tot aan de lippen staat. ,,En wij zijn zeker niet uniek. De citroen is inmiddels wel helemaal uitgeknepen.” Wethouders hekelen vooral het gejojo rond de rijksuitkeringen. Het zorgt voor onrust.

In een aantal gevallen moet het spaarpotje – de algemene reserve – worden omgekeerd. Zoals bij de gemeente Aa en Hunze die 2,3 of 3,2 miljoen euro uit de reserves moet halen. De gemeente Assen komt 11 miljoen euro tekort, waarvan het grootste deel (8 miljoen) uit de algemene reserve wordt gehaald. De rest wordt binnen geharkt via belastingverhogingen en bezuinigingen. ,,We hebben alle spaarpotjes om moeten keren om er nog een beetje fatsoenlijk uit te komen”, zegt de Asser wethouder Mirjam Pauwels.

Uitkeringen groeien of krimpen mee met de Rijksuitgaven

Gemeenten ontvangen geld van het Rijk via het Gemeentefonds. Hoeveel dat voor elke gemeente is, wordt bepaald middels een verdeelsleutel van zo’n zestig criteria. Hierin zitten onder meer het aantal inwoners, jongeren, uitkeringen en de grootte van de gemeente.

Het Gemeentefonds werkt via het zogeheten trap-op-trap-afprincipe. Uitkeringen groeien of krimpen mee met de Rijksuitgaven. Daar ontstaat een probleem. Den Haag krijgt het geld niet uitgegeven. Maarten Allers, hoogleraar economie van decentrale overheden aan de Rijksuniversiteit Groningen: ,,Het Rijk moet eerst het geld uitgeven voordat het doorsijpelt naar de gemeenten.” Voor redenen wijst Allers, die ook directeur van onderzoeksinstituut COELO (Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden) is, naar de overspannen markt rondom bouwprojecten en de krapte op de arbeidsmarkt. ,,Zonder mensen krijg je het geld niet uitgegeven”.

Daarbij hebben gemeenten nauwelijks invloed op hun inkomsten. Het leeuwendeel daarvan komt uit het Gemeentefonds. Daardoor is de speelruimte krap. ,,In feite zit het Rijk bij ons aan de knoppen van het geld’, zegt D66-wethouder in Groningen Paul de Rook. Slechts een klein gedeelte komt binnen via belastingen. ,,Tijdens economische voorspoed ontvangt het Rijk veel uit inkomsten- en winstbelastingen”, vertelt hoogleraar Allers. ,,Maar gemeentelijke belastingen als de OZB of afvalheffingen bewegen nauwelijks mee”. Wethouder Harjan Bruining (CDA) van de gemeente Achtkarspelen: ,,Wij merken niets van het economisch gunstige tij. Er moet eigenlijk een goede recessie komen”, grapt hij.

Gemeenten gaan gebukt onder de uitdijende zorgkosten

In 2015 werden gemeenten verantwoordelijk voor jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning (WMO). Die overheveling van taken ging gepaard met een extra korting van 450 miljoen, zo’n 15 procent, omdat de gemeenten zorg goedkoper kunnen aanbieden. Gemeenten staan immers dichter bij de kinderen en zijn dus beter in staat jeugdzorg efficiënter aan te bieden, was de gedachte.

Bijna vijf jaar na de decentralisatie gaan gemeenten gebukt onder de uitdijende zorgkosten. ,,We verwachten in de nabije toekomst niet dat het gaat veranderen”, zegt wethouder Mirjam Pauwels (gemeente Assen). Gemeenten voelen zich machteloos. Wethouder Otter: ,,In feite zijn wij uitvoerders van de overheid. Maar onze wettelijke taak komt onder druk.”

In Assen gooit men de kont tegen de krib en gaan VVD-wethouder Pauwels en haar collega’s over op een stuk burgerlijke ongehoorzaamheid. Want het is klaar, zegt Pauwels. ,,Als ik zie hoe snel onze spaarpotjes verdampen, dan vind ik dat echt zorgwekkend.”

Assen stak de afgelopen drie jaar bijna 24 miljoen euro van de algemene reserves in de zorg. Geld dat dus niet in de stad kan worden geïnvesteerd. De gemeente weigert wettelijk opgelegde abonnementstarieven voor huishoudelijke hulp en schoonmaak in te voeren. Iedereen kan hiervan voor 18 euro gebruikmaken – een Netflixtarief, zogezegd. De drempel is zo laag komen te liggen dat de gemeente dit amper meer kan betalen. Dus Assen wil dat niet meer. ,,Het is onze daad van verzet”, vertelt Pauwels die aangeeft dat het Assen ook nog een besparing oplevert van zo’n 1,5 miljoen euro.

Als er niks gebeurt, komen meerdere gemeenten binnenkort onder curatele van het Rijk te staan, stellen Friese, Drentse en Groningse gemeenten in een brandbrief aan de Tweede Kamer. De gemeenten zeggen dat de grens is bereikt. Alleen al dit jaar moet er zeker 600 miljoen euro bij, schrijven de gemeenten. Jisse Otter kijkt jaloers naar het ‘opstandige’ Assen. Maar volgens hem komt het punt steeds dichterbij dat gemeenten taken gaan teruggeven aan het Rijk. Of niet meer uitvoeren. ,,Dat zal ten koste gaan van bijvoorbeeld de wegen.”

Ook Drentse Gedeputeerde Henk Jumelet (CDA), verantwoordelijk voor het financieel toezicht op Drentse gemeenten, ziet de problemen toenemen. Hij waarschuwde in een brief minister Kasja Ollongren (Binnenlandse Zaken) voor dreigende tekorten. ,,Laat ik het zo zeggen: tot twee jaar geleden was ik amper met deze toezichtstaken bezig. Nu heeft het regelmatig mijn aandacht.”

In de provincie Groningen – en zeker ook in een deel van Drenthe – is de situatie extra nijpend, zo schrijven de gemeenten aan het Rijk. Zo is er sprake van krimp, vergrijzing, een gemiddeld laag opgeleide bevolking, veel werkloosheid en armoede. Het aantal mensen dat bij een sociale werkvoorziening werkt is hoog.

Gemeenten verhogen de belastingen

De tekorten zijn niet zonder gevolgen. Om de begroting te stutten, verhogen gemeenten de belastingen. Zo gaat de onroerendezaakbelasting (OZB) in Assen met 10 procent omhoog. Dit gebeurt ook in het Westerkwartier (11,5 procent), Hoogeveen (11,5 procent), Westerveld (24,7 procent) en Stadskanaal (16 procent).

16 procent. Het is een harde klap, erkent wethouder Johan Hamster (Stadskanaal, ChristenUnie). ,,Wij zijn er jaren prat op gegaan de laagste lokale lasten van Drenthe en Groningen te hebben. Dat moeten we nu loslaten.” Hamster zegt te balen van het Rijk. ,,Zij zijn de staatsschuld met miljarden aan het aflossen, terwijl ze onze reserves laten opbranden.”

Een echte stok om mee te slaan hebben de gemeenten niet. Zoals bijvoorbeeld Otter en Hamster zeggen: aan het einde van de rit zijn gemeenten ‘slechts’ de uitvoerders voor Den Haag. ,,Wij fietsen het ook altijd wel weer rond”, zegt Hamster die als wethouder financiën veel stugheid bemerkt vanuit Den Haag. ,,Ze hebben ons in de houdgreep. Soms denk ik: we halen gewoon een paar maanden geen vuilnis meer op. Als signaal. Dat doen we niet hoor, maar wat moeten we nou doen om te laten merken dat het pijn doet? Ik merk dat ik er in ieder geval over nadenk.”

Waar houdt dit op?

Er zijn al gemeenten waar voorzieningen onder druk komen te staan. Zo sluiten de deuren van twee consultatiebureaus in Pekela. Bij buurgemeente Oldambt sluiten bijvoorbeeld twee afhaalpunten van de bibliotheek (Bad Nieuweschans en Nieuwolda) en wordt de subsidie voor theater De Klinker met 10 procent verlaagd.

,,We onderzoeken hoe we het jongerenwerk effectiever kunnen inzetten. Pijnlijk, maar onomkeerbaar”, zegt burgemeester Jaap Kuin van de gemeente Pekela over het sluiten van voorzieningen. Kuin geeft aan dat er inmiddels een zekere vorm van moeheid optreedt. ,,Ik vraag me echt af: waar houdt dit op?” Kuin (PvdA) zegt dat de bezuinigingen hard landen in Pekela. Hij is ook hard over de opstelling van het Rijk. ,,Het Rijk holt de maatschappij op deze manier uit. Het kan toch niet zo zijn dat het geld bij de ene overheidslaag tegen de plinten op klotst terwijl wij met bezuinigingen zitten?”

Gemeenten zoeken het ook in afvalheffingen en versobering van reeds bestaande plannen. Om een begrotingstekort van 34 miljoen op te vangen is de gemeente Groningen onder meer met de stofkam door de kosten gegaan. ,,We korten op heel veel plekken één of twee ton. Op die manier hoeven we vooralsnog geen zwembaden of bibliotheken te sluiten”, zegt De Rook.

Daarnaast sorteert de gemeente Groningen in de begroting voor op een allerminst zekere vergoeding voor zorg en welzijn. Den Haag zou extra over de brug komen wanneer blijkt dat er een onverwachte sterke stijging in de zorg blijkt te zijn. Wethouder De Rook erkent dat het een risico is. ,,Het kan dat we het geld uiteindelijk niet krijgen. Ja, we zeilen daardoor scherp aan de wind.”

De rek is eruit

Een structurele oplossing laat op zich wachten. Momenteel wordt het Gemeentefonds onderzocht. Want ook bij het ministerie van Binnenlandse Zaken ziet men dat het knelt. Gekeken wordt of de verdeling nog wel eerlijk gebeurt. Maar een eventuele herziening, laat een woordvoerder weten, geldt pas vanaf 2021. Hoewel de verdeelsleutel veel eenvoudiger zou kunnen, is er op zichzelf niet zoveel verkeerd aan, stelt hoogleraar Allers tegelijkertijd. ,,Het is vooral de grootte van de pot die gemeenten nu parten speelt”.

Maar belangrijker, zegt Allers, is de ontkoppeling van het Gemeentefonds met de feitelijke uitgaven van het Rijk. Die zorgt voor risico’s in de gemeentebegroting doordat Rijksuitgaven fluctueren. ,,Koppel het Gemeentefonds aan de meerjarenbegroting van het Rijk”, bepleit Allers. Begrotingsbedragen veranderen niet. ,,Dan weet je wat je hebt”, onderstreept De Rook.

Alle wethouders vinden dat de schommelingen van de uitkering van het gemeentefonds moeten stoppen. Door het gejojo is het vrijwel onmogelijk fatsoenlijk te begroten. ,,Gewoon een vast bedrag over vier jaar. Dan weten we waar we aan toe zijn”, zegt Hamster. De Friese wethouder Bruining beaamt dat. ,,De onbetrouwbaarheid van Den Haag is voor mij de grootste doorn in het oog. Je begroot nu op een schatting. Dat is onmogelijk”.

Minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren erkent bij monde van een woordvoerder dat de signalen van gemeenten aanleiding zijn geweest om extra geld te geven voor jeugdzorg: voor dit jaar 420 miljoen, de twee jaar er op elk 300 miljoen euro. Het Rijk zegt echter gemeenten op dit moment niet structureel tegemoet te kunnen komen omdat ,,de grondslag daartoe ontbreekt”. Eerst moet duidelijk worden of de toenemende vraag naar jeugdzorg structureel is. Pas dan wil het Rijk bijpassen.

Gemeenten gaan kopje onder en een artikel-12 status dreigt. In dat geval moeten gemeenten voor elke uitgave toestemming vragen bij het Rijk. De vraag rijst hoe lang ze het nog volhouden? De rek is eruit, stellen de gemeenten. De reservepot van de gemeente Assen verdampte in mum van tijd van zo’n 45 naar 14 miljoen. Pauwels: ,,Nog een paar van zulke jaren en de bodem is bereikt.”

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct