Beelden van de Elfstedentocht van 1954 in kleur tonen de rode blosjes van Jeen van den Berg

Winnaar Jeen van den Berg. Filmbeelden van Sjoerd Steensma.

Door een schenking zijn ze opgedoken: de oudste bewegende kleurenbeelden van een Elfstedentocht, die van 1954. Winnaar Jeen van den Berg lacht er breed op.

Sjoerd Steensma (1910-1995) was een actief man. In het dagelijks leven was Steensma mede-eigenaar van Steensma & Zn in Bolsward, later Vruchtenconfijt Industrie Steensma en Desimo in Leeuwarden, maar daarnaast vond hij tijd om toneel te spelen, voordrachten te houden, te schrijven en te regisseren.

En filmer was hij ook. Nadat hij in 1948 uit de Verenigde Staten was teruggekeerd met een 16-millimetercamera, ontpopte Sjoerd Steensma hij zch als een vastlegger van allerlei Friese gebeurtenissen, met een nieuwsgierige, journalistieke instelling. Die had hij altijd al gehad, vertelt zijn dochter Klara Woldring-Steensma uit Haaksbergen: begin jaren dertig reed hij al geregeld met zijn auto naar de Afsluitdijk, om te zien hoe ver de bouwers al waren.

Zij herinnert zich de filmavonden die haar vader hield, waar hij het aanbod aanpaste aan het publiek: uit zijn eigen opnamen stelde hij dan een programma samen van opnamen uit een bepaald gebied, of van Friese gebeurtenissen, als wedstrijdzeilen, de ingestorte toren van Jorwert, priksleeën, arrensleewedstrijden op het IJsselmeer bij Hindeloopen. ,,Hij kende Friesland op zijn duimpje.’’

In een koffer op zolder

De films lagen bij haar in een koffer op zolder, bekeken werden ze niet meer, en Steensma-Woldring, maakte zich zorgen om wat ermee zou gebeuren. ,,Waar blijven ze? Wat blijft ervan over?’’ Daarom doneerde ze zijn films en zijn camera aan het Fries Film Archief, dat vandaag met een bijzondere vondst daaruit naar buiten komt: de oudste bewegende beelden in kleur van een Elfstedentocht, die van woensdag 3 februari 1954. Die werd vandaag 66 jaar geleden gewonnen door Jeen van den Berg in 7 uur en 35 minuten.

De filmbeelden die er tot nu toe van die wedstrijd bekend waren, onder meer van het Polygoonjournaal en de Friese smalfilmclub Kleare Kimen, zijn in zwart-wit. Van de daaropvolgende Elfstedentocht, in 1956, die Steensma ook filmde, bestaan meer kleurenopnamen. Steensma’s films (elke Elfstedenopname is maar een paar minuten) zijn gedigitaliseerd en zien er fris en gloednieuw uit.

Rugnummer 40

Het filmpje van 1954 begint in Harlingen waar de kopgroep stempelt bij de Oosterbrug, te midden van het omvangrijke publiek op het ijs, dat verbazend dicht op de schaatsers staat. Van den Berg is te herkennen aan zijn rugnummer 40.

Verderop passeren ze Franeker en zien we bij Berlikum persfotograaf Sjoerd Andringa met een transistorradio, die hij demonstratief bij zijn oor houdt. Zo volgt hij de tocht.

Dan komen er mooie landschapsplaatjes, de molen van Vrouwenparochie is in beeld, Dokkum en ten slotte is er de finish in de Prinsentuin in Leeuwarden, waar het werkelijk zwart ziet van de mensen. Op het filmpje uit 1956 is overigens te zien dat het dat jaar nog drukker was in de Prinsentuin.

Van den Berg komt close-up in beeld met een tulpenkrans om zijn schouders en een voldane glimlach. Zijn vader staat naast hem. Het filmpje sluit af met de Oldehove.

loading

Rode blosjes

Dat het slot destijds rommelig verliep, omdat de kopgroepschaatsers een bord Eindstreep 500 meter voor de echte finish aanzagen, zodat het publiek begon te roepen dat ze nog een stuk door moesten, staat niet op deze film, wel op de opnamen van het Polygoonjournaal. Maar omdat dit kleur is, zien we nu iets van rode blosjes bij Jeen van den Berg en zijn vader, wat hen heel dichtbij brengt.

,,Schaatsen zat bij ons in de familie’’, zegt Steensma’s dochter Klara. Haar moeder was bij kortebaanwedstrijden in de prijzen gevallen, wedstrijden op de radio werden thuis gevolgd met de pen in de hand om tussentijden op te schrijven.

Zelf was ze destijds niet bij de wedstrijdtocht, want ze moest die woensdag naar school, de Rijks-HBS aan het Zaailand. Wel ging ze ’s avonds kijken. Het was heel koud, weet ze nog, en de laatste toerrijders, waren zo uitgeput dat toeschouwers hen krom bogen voor de laatste brug. Als ze eronderdoor waren, werden ze weer rechtop gezet.

Steensma’s opnamen van de Elfstedentocht, maar ook de andere films die hij maakte zijn nu gedigitaliseerd door het Fries Film Archief, dat blij is met de aanwinst. ,,Een parel in de collectie’’, noemt coördinator Syds Wiersma het.

loading