Pas achteraf, jaren later, ziet de omgeving vaak waar de klachten in het verleden zijn begonnen.

Alweer de portemonnee kwijt. Is het dementie, of niet?

Pas achteraf, jaren later, ziet de omgeving vaak waar de klachten in het verleden zijn begonnen. FOTO SHUTTERSTOCK

Geheugenverlies speelt een grote rol bij dementie. Maar lang niet elk geheugenprobleem is dementie. Op de geheugenpoli stellen MCL-artsen de moeilijke diagnose.

‘Het is zelden de patiënt zelf die zich hier meldt. Het is vaak de partner, of een kind dat zich zorgen maakt”, signaleert psycholoog Ralf Koffijberg. Een kenmerk van (beginnende) dementie is een beperkt inzicht in je ziekte, vandaar dat het meestal de omgeving is die aan de bel trekt.

De geheugenpoli ontvangt wekelijks zo’n tien mensen met een vermoeden of verdenking van dementie. Eerst onderzoeken klinisch geriaters waar het vastlopen in het dagelijks functioneren vandaan kan komen. Vervolgens kijkt de neuroloog onder meer naar de motoriek en het taalgebruik. En daarnaast beoordeelt de psycholoog of er sprake is van stoornissen in ten minste twee cruciale onderdelen van het denkvermogen, zoals het geheugen, het taalbegrip, de snelheid van informatieverwerking, het kunnen plannen en de aandacht en concentratie. Eventueel kunnen hersenscans of elektro-encephalogrammen worden ingezet voor bevestiging.

Pas achteraf, jaren later, ziet de omgeving vaak waar de klachten in het verleden zijn begonnen, zegt psycholoog Koffijberg. ,,Iedereen is zijn portemonnee of sleutels wel eens kwijt, dat hoeft niks te betekenen. Maar als je ‘s nachts in je eigen huis je wc niet meer kunt vinden en in de bezemkast belandt, dan zijn dat ontmaskerende gebeurtenissen. Dat zijn alarmsymptomen.”

De meeste patiënten op de geheugenpoli zijn tussen de 75 en 80 jaar. Van nog oudere mensen is de diagnose doorgaans minder moeilijk te stellen, vaak gaat het dan om een al wat verder gevorderde vorm van alzheimer, zegt geriater Liesbeth Hempenius. Jongere patiënten, mensen tot 70 jaar, neemt het multidisciplinair team één ochtend per week gezamenlijk onder de loep.

Op routine

,,Jongere mensen werken vaak nog. Je ziet nogal eens zelfstandige ondernemers, die het ontzettend druk hebben. Daar kunnen andere oorzaken zijn voor geheugen- of concentratieproblemen”, verklaart Koffijberg. Tegelijk maakt dat het lastiger te beoordelen of er mogelijk toch meer aan de hand is. ,,Van mensen onder de 70 wordt meer gevraagd, ouderen komen veel later in de knel met hun dagelijkse handelingen. Die varen langer op hun routine”, voegt geriater Liesbeth Hempenius toe.

Het is van groot belang dat in een vroeg stadium een diagnose wordt gesteld als je geheugenproblemen hebt, vindt het medisch team. Als die een vorm van dementie betreft, dan kan de omgeving zich daar aan aanpassen en kan de patiënt nog wensen voor de toekomst duidelijk maken. En als het geen dementie is, wat bij de geheugenpoli in Leeuwarden vaker wel dan niet het geval blijkt, dan kan er wat gedaan worden aan de werkelijke oorzaak. Dat kan een burn-out zijn, maar ook slaapgebrek, stress of alcohol- of drugsgebruik.

,,Het is belangrijk om andere verklaringen uit te sluiten”, zegt geriater Marjolijn Blaauw. Bloedonderzoek hoort daar ook bij. ,,Een slecht werkende schildklier, zouttekort of verhoogd calcium kunnen ook geheugenklachten geven.”

Het multidisciplinair team probeert een diagnose zo snel en zo juist mogelijk te stellen. De ziekte van Alzheimer is verreweg de meest voorkomende vorm van dementie, maar er zijn tal van – soms erg zeldzame – varianten. Zo kan er sprake zijn van de zenuwziekte ALS, die ook gepaard gaat met dementie, merkt neuroloog Niek Verwey op. ,,Je moet voorkomen dat mensen in het verkeerde behandeltraject komen”, vult psycholoog Koffijberg aan.

Achteruitgang

Toch gaat het team niet bepaald over een nacht ijs. Het stellen van een diagnose kan zomaar een jaar of zelfs wel twee jaar in beslag nemen, schetst Verwey. Dementie is een sluipend proces dat zich in een tijdpad van vele jaren opbouwt. Tijd helpt het beste, vervolgt de neuroloog. ,,Als de klachten geleidelijk erger worden, wordt het aannemelijker dat er sprake is van dementie. Achteruitgang heeft een voorspellende waarde.”

Commerciële mri-scans van hoofd, schedel en hersenen raden de artsen van MCL stellig af. ,,Een scan alleen zonder context, zegt niet zoveel. Zoiets kan dan van alles betekenen”, zeggen Koffijberg en Verwey.

Als de diagnose dementie luidt, dan heeft dat grote consequenties voor de omgeving. Een geneesmiddel bestaat er vooralsnog niet. ,,Bij alzheimer schrijven we een enkele keer medicijnen voor, daarmee kunnen we de achteruitgang wat vertragen”, zegt Hempenius. Blaauw: ,,Maar het effect is bescheiden en als je dat bij een patiënt niet ziet, kun je er beter van afzien, want er kunnen ook bij-effecten aan zitten. Het middel moet niet erger zijn dan de kwaal.”

Een relatief vroege diagnose helpt als verklaring voor tal van problemen. Je kunt nog wensen vastleggen, bijvoorbeeld als je beslist niet in een verpleeghuis wilt eindigen. Een werknemer die ontslagen dreigt te worden vanwege slechter functioneren verschaft zich er een sterkere positie mee en kan de juiste begeleiding krijgen. Een partner kan zich makkelijker voegen in de gedragsverandering van man- of vrouwlief.

,,Voor een partner is het belangrijk te weten wat er gaande is”, stippen Verwey en Koffijberg aan. ,,Je ziet door dementie veel relationele problemen ontstaan, kibbelende stellen, ruzies thuis, verwijten, het gaat helemaal mis. Dan wil je weten waarom hij zo veranderd is. Als dat door een ziekte komt, kun je daar beter vrede mee hebben en accepteren dat je partnerrelatie verandert in een zorgrelatie.”

Die ruzies ontstaan onder meer door het beperkte ziekte-inzicht van de patiënt, zegt Koffijberg. ,,De patiënt voelt zich betrapt. Of hij trekt zich terug, of hij legt de schuld buiten zichzelf en dan is de partner het bokje. Het is een afweermechanisme vanuit de gedachte ‘met mij is niks aan de hand’. Als er spullen kwijt zijn wordt de partner beschuldigd, of de buurman.”

Groot probleem

Uiteindelijk wordt één op de vijf mensen getroffen door dementie. Zoals Koffijberg al aanhaalde is het zelden de patiënt zelf die zich met vermoedens van dementie bij de huisarts en de geheugenpoli meldt. Hoe moet het dan met alleenstaanden zonder kinderen? ,,Die hebben een groot probleem”, reageert Verwey. ,,Dat zijn onder andere de verwarde patiënten die in de media opduiken.” Buren, kennissen en de thuiszorg hebben in dit soort gevallen de belangrijkste signaalfunctie, vertellen de geriaters Hempenius en Blaauw. Soms zal een gedwongen opname nodig zijn. Zover hoeft het niet te komen. In Friesland kunnen alle dementerenden als ze willen terugvallen op een casemanager. ,,Die helpt het dagelijks leven draaiende te houden en regelt goede zorg.”

Alzheimer Nederland biedt op internet een geheugentest aan om in een paar minuten te bepalen of u of uw naaste enkel last van geheugenverlies heeft, of mogelijk toch beginnende dementie.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct