Het ging in 1999 hard tegen hard tegen de varkensboeren en toenmalig landbouwminister Laurens-Jan Brinkhorst, de opvolger van Hayo Apotheker.

Als minister zocht Hayo Apotheker samen met boeren een weg uit de varkenscrisis.

Het ging in 1999 hard tegen hard tegen de varkensboeren en toenmalig landbouwminister Laurens-Jan Brinkhorst, de opvolger van Hayo Apotheker.

Ineens dook de naam van landbouwminister Hayo Apotheker weer op. In het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2019 beschrijft historica Anne Bos hoe het kabinet dik twintig jaar geleden al probeerde om de Nederlandse varkensstapel in te krimpen. Apotheker, een van de hoofdrolspelers destijds: ,,We hadden veel verder kunnen zijn.’’

Net als Carola Schouten nu worstelde ook minister Hayo Apotheker in zijn tijd met kwaaie boeren en militante actievoerders. Hoe kijkt hij daarop terug, willen we vragen, maar het duurt even voor hij instemt met een interview. En aan het begin van het gesprek twijfelt hij alweer.

Hij heeft geen zin om zichzelf op de borst te kloppen en rancune over zijn korte ministerschap, dat slechts tien maanden duurde, voelt Hayo Apotheker al helemaal niet. Maar door een tweet van  NRC -verslaggever Tom-Jan Meeuws suisde hij een paar maanden geleden ineens terug in de tijd.

In het  Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2019  wijdt historica Anne Bos een artikel aan de pogingen van het tweede Paarse kabinet om het aantal varkens in Nederland terug te dringen. ,,Fascinerend’’, vond Meeuws het hoofdstuk. Hij zag parallellen, maar ook tegenstellingen.

Sinds D66-kamerlid Tjeerd de Groot vorig jaar aandrong op een halvering van de veestapel wordt D66 nu door veel boeren beschouwd als de vijand , maar twintig jaar geleden zocht landbouwminister Hayo Apotheker namens diezelfde partij uitputtend samen met boeren naar een uitweg uit de varkenscrisis.

Pal tegenover kabinet

Toen hij aantrad, stonden woedende varkensboeren al een tijdje pal tegenover het kabinet. Na de uitbraak van de varkenspest wilde Apothekers’ voorganger Jozias van Aartsen van de VVD via een nieuwe Varkenswet het aantal varkens in Nederland met een kwart terugdringen. Boeren kregen varkensrechten en moesten de permissie om hun stallen uit te breiden inleveren zonder dat daar een schadevergoeding tegenover stond.

loading

Nederland voldeed immers bij lange na niet aan de nitraatrichtlijnen van de Europese Unie. De overbemesting, de mestoverschotten en de vervuiling van het grond- en oppervlaktewater door de varkenssector rezen de pan uit.

De varkensboeren gaven zich niet zomaar gewonnen. De publieke tribune in de Tweede Kamer moest door de politie worden leeggeveegd en de radicale Nederlandse Vakbond Varkenshouders (NVV) van boerenleider Wien van den Brink was een soort Farmers Defence Force avant la lettre. Na de zelfmoord van een Brabantse varkensboer liet Van den Brink affiches maken met daarop de tekst: ‘Paars; hoeveel varkenshouders moeten er nog de dood in?’.

Chaos compleet

De zee ging hoog. En midden in die storm trad Hayo Apotheker aan op 3 augustus 1998. Een nieuweling in de Haagse politiek. Hoe hij erin ging? ,,Als bestuurder. Ik snapte heel goed dat de kleine varkensbedrijven even niet goed wisten hoe ze zonder schadeloosstelling moesten overleven, met een kwart minder varkens.’’

En als klap op de vuurpijl gaf de Haagse rechtbank in februari 1998 de boeren gelijk. De Varkenswet werd voorlopig deels buiten werking gesteld.

loading

De chaos was compleet. De ministers Van Aartsen van Buitenlandse Zaken en minister Gerrit Zalm van Financiën gaven de voorkeur aan een ramkoers. Zij wilden tegen de uitspraak in beroep. Maar Hayo Apotheker koos voor een andere aanpak en ging met de varkenssector in overleg.

Na een maand vol praatsessies in Kasteel Groeneveld in Baarn presenteerde hij een breed gedragen plan voor de inkrimping van de varkensstapel. ,,Ik vind het nog steeds een slimme aanpak’’, zegt hij daarover. Zijn collega’s in de ministerraad zagen dat anders. Zij wilden doorprocederen tegen de varkensboeren. Uit de notulen van de ministerraad, die vorig jaar openbaar werden, blijkt dat iedereen vond dat het plan van Apotheker de rechtspositie van de staat verzwakte.

Dat was dat. Einde verhaal.

Milieu schoot er niks mee op

Hayo Apotheker stond alleen en niet lang daarna zwaaide hij vrijwillig af. Toen het tweede Paarse kabinet viel, en vervolgens weer werd gelijmd, trok hij zich terug uit de Haagse arena. Dat het plan van destijds het niet haalde, vindt hij nog steeds een gemiste kans. ,,Als we er toen mee doorgegaan waren, hadden we niet zoveel tijd verloren. Maar de ministerraad koos ervoor om de boel stop te zetten. Het werd opnieuw een juridische strijd.’’

Het milieu schoot er niks mee op. In het jaar 2000 telde Nederland volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ongeveer 14 miljoen varkens, verspreid over 27.000 varkenshouderijen. Nu zijn het er nog zo’n 12 miljoen in pakweg 4000 bedrijven. Saillant is ook dat twintig jaar geleden bij 95 procent van alle varkenshouders sprake was van een overproductie aan mineralen. In 2019 was de situatie volgens het CBS onveranderd. Apotheker: ,,We hadden er nu veel beter voor kunnen staan.’’

Twintig jaar geleden al kwam hij immers met de sector overeen dat de overheid varkensrechten zou opkopen. Ook sprak hij af dat 40 procent van de varkensrechten zou vervallen als boeren elkaar onderling rechten zouden verkopen. Daar bovenop zou de fosfaat in de mest verminderd worden door ander veevoer en zou er geld worden vrijgemaakt voor emissievrije stallen.

Aanpak Schouten

De essentie van het akkoord met de varkensboeren ziet hij nu terug in de aanpak van de huidige landbouwminister Schouten. ,,Ze doet het goed. Ik zie dat ze toewerkt naar een haalbaar pakket voor de boeren, zonder juridische strijd.’’ En het hoofdstuk in het  Parlementaire Jaarboek  was dus een aangename verrassing waar hij door die ene tweet van Meeuws op werd geattendeerd.

,,Ik dacht, toen ik het las: verrek wat leuk. Want in essentie doet Carola Schouten nu waar ik al voor gevochten heb. En er komt een brede plattelandsaanpak die voortborduurt op een wet waarvoor ik de fundamenten heb gelegd. Wij bedachten twintig jaar geleden al: als je bedrijven wilt opkopen, moet je wel een kaart maken van kwetsbare natuurgebieden en landschappen, zodat je weet waar je boeren moet stimuleren om te stoppen en tegelijkertijd ook weet waar ze wel kunnen uitbreiden.’’

Dat kwam allemaal weer boven, erkent hij, door dat hoofdstuk in het  Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2019 . ,,Ik ben gewoon blij dat nu in het jaarboek staat dat er een minister was die twintig jaar geleden al samen met de varkensboeren een pragmatische aanpak bedacht. Dat zie ik nu terug. Daar heb ik met opgeheven hoofd voor gevochten. En ja, daarna hebben we met z’n allen de afslag gemist.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct