Hoe ga je om met landbouw, natuur en recreatie in een gebied dat moet worden vernat? In Aldeboarn-De Deelen zijn ze al vier jaar bezig om met verkenningen, experimenten en fondsenwerving ultieme antwoorden te vinden op die vraag. Een verhaal over een ‘voorbeeldgebied’ in het Friese Veenweide-programma.

Het was bomvol in de bovenzaal van café-restaurant De Post in Aldeboarn. Er kon niemand meer bij op die decemberavond in 2016. De initiatiefnemers van de bijeenkomst waren vertegenwoordigers van organisaties It Lege Midden en Beekdallandschap Koningsdiep de Nije Boarn. Het publiek bestond uit boeren en boerinnen uit de omgeving.

De agrariërs werd verzocht om in groepjes na te denken over het toekomstbestendig maken van het gebied waar al generaties lang mensen wonen en werken. De vraag was welke thema’s ze belangrijk vonden. Dit in de wetenschap dat door noodzakelijke vernatting niet al het land over een tijdje nog net zo geschikt zal zijn voor landbouw als nu.

‘Kansrijk’

Een jaar eerder, in januari 2015, presenteerde de provincie haar eerste veenweidevisie. Ingrijpen in het gebied is nodig, zo luidde de boodschap, om de bodemdaling als gevolg van een laag grondwaterpeil te stoppen, met oog voor natuur, landbouw en funderingsproblematiek. Een aanpak van onderop had de voorkeur. Inmiddels is ook duidelijk dat de CO2-uitstoot door verdroging van het veen moet worden teruggedrongen.

De contreien rond Aldeboarn-De Deelen, zo’n 5000 hectare groot en met een dik veenpakket, werden vijf jaar geleden aangemerkt als ‘kansrijk’ om de aanpak voor uiteindelijk het hele veenweidegebied op te starten. Piet Dijkstra en Lenneke Büller van Beekdallandschap Koningsdiep de Nije Boarn, een stichting die zich bezighoudt met ‘kwaliteit, identiteit en vitaliteit’ van het stroomdal van de Boarn (waaronder Aldeboarn en De Deelen), zagen mogelijkheden.

It Lege Midden

Ze namen contact op met It Lege Midden, een collectief dat zich bezighoudt met agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Het toeval wilde dat deze coöperatie al een tienpuntenplan had gemaakt voor veenweiden. ,,Omdat de boaiem sintraal stiet foar sawol de boer as de natuer”, vertelt voorzitter Alle de Vries.

De beide organisaties vonden elkaar en stapten in maart 2016 naar de provincie. Dijkstra weet nog precies wat de boodschap was. ,,Jullie moeten ons in staat stellen om aan de slag te gaan rond Aldeboarn”, zei hij tegen de bestuurders. ,,Je laat het los en geeft ons de verantwoordelijkheid.”

'Er zijn en waren boeren bij die zeggen: wegwezen'

Negen maanden later zaten de initiatiefnemers dus samen met de boeren in een Boarnster bovenzaal. ,,Cruciaal was dat de zestig boeren in dit gebied het probleem herkenden en erkenden”, stelt Dijkstra. ,,Er zijn en waren boeren bij die zeggen: wegwezen. Maar 90 procent steunt de weg die we zijn ingeslagen. Dat vind ik heel inspirerend.”

De agrariërs wisten: er zal land zijn dat we straks minder goed of zelfs helemaal niet meer kunnen gebruiken. Ze moesten zich het idee van (gedeeltelijke) extensivering eigen maken. Maar ze kregen óók te horen dat ze zelf aan het stuur zouden zitten bij het vinden van oplossingen. ,,Der wie fertrouwen”, zegt De Vries. ,,Gelokkich. Want as sa’n earste jûn mislearret, dan is’t fuort gebeurd.”

‘Let’s go’

,,It wetterpeil ferleegje rûnom natuergebieten wolle wy net mear”, vult Foppe Hemminga aan. Hij is collega-bestuurslid van De Vries en lid van het coördinatieteam Aldeboarn-De Deelen. Hij is ook boer, in Terband. ,,De maatskippij hat oare ferlangens. Wy ha as projektgroep fan it begjin ôf oan in iepen hâlding oannaam. Wy ha de boeren net sein wat se dwaan moatte. Wy hawwe der bewust op stjoerd om gjin wjerstân te kreëarjen. No sizze de boeren: Let’s go!

Dijkstra herinnert zich een boerin in De Post. ,,Ze zei: ‘Voordat er beslissingen worden genomen, willen wij daar eerst iets over te zeggen hebben.’ Dat hebben we stante pede toegezegd. De boeren zijn ons parlement.”

Veel is gebeurd de afgelopen jaren. Niet dat het al meteen zichtbaar is als je door het gebied fietst, maar er groeit wel een gedeeld idee over natuur, landbouw en toerisme in Aldeboarn-De Deelen.

Stuurgroep

Er zijn werkgroepen en er is een coördinatieteam. Binnenkort wordt als bestuur een stuurgroep geïnstalleerd. ,,Dat is een breed gezelschap met onder anderen afgevaardigden van vier overheden”, zegt projectleider Büller. ,,Uniek. Ook Staatsbosbeheer en vier boerenvertegenwoordigers zitten erin. Jan de Kam van Plaatselijk Belang Aldeboarn praat mee namens de burgers.”

Kom over tien jaar nog een keer naar de streek, zegt De Vries, en je weet niet wat je ziet. Het komende halfjaar wordt er een ‘ontwikkelingsperspectief’ gemaakt met verschillende bouwstenen: de landbouw, de waterhuishouding, ecologie, de cultuurhistorie, recreatie, de energietransitie en bebouwing.

‘It toerisme krijt in boost’

,,Yn 2030 is der perspektyf foar famyljebedriuwen fan boeren”, aldus De Vries. ,,It toerisme krijt in boost , want ûndernimmers wolle dat graach. Yn petearen ha se tsjin ús sein dat se bygelyks in ferbining misse tusken Aldeboarn en it natuergebiet De Deelen.” Büller vult aan. ,,Er komen 60.000 mensen per jaar naar De Deelen. Als ze zijn uitgewandeld gaan ze weer naar huis. We willen er samen voor zorgen dat ze straks een kop koffie drinken in Aldeboarn.”

Aan het begin van het volgende decennium barst het er ook nog eens van de weidevogels. Als het goed is. ,,Wy binne al sterk yn greidfûgelbehear, mar dat wolle wy fierder ferbetterje”, zegt Hemminga.

Nog even terug in de tijd. Het was mooi dat de boeren in overgrote meerderheid wilden meedoen en -denken, maar er was geen geld. Er waren ook geen ‘gereedschappen’ om plannen te kunnen uitvoeren. Het was roeien zonder riemen.

Alles anders

Inmiddels is alles anders. Door sterk lobbywerk van met name Büller – ze krijgt de credits van de anderen – wordt Aldeboarn-De Deelen nu als ‘ontwikkelgebied’ beschouwd in het ontwerp-Veenweideprogramma dat provincie en Wetterskip begin november presenteerden.

Aldeboarn-De Deelen loopt voorop en heeft inmiddels de beschikking over 16,5 miljoen euro. Omdat vertegenwoordigers van het gebied aandrongen op een pilot ‘gebiedsgestuurde grondmobiliteit’ kwam er 3,15 miljoen euro los uit de klimaatenvelop. Het ministerie van Landbouw en Natuur draagt via het ‘interbestuurlijk programma vitaal platteland’ en impulsgelden 12 miljoen euro bij. De regiodeal natuurinclusieve landbouw leverde 1,4 miljoen op.

'Had je dit vier jaar geleden tegen me gezegd, dan zou ik je voor gek hebben verklaard'

,,Had je dit vier jaar geleden tegen me gezegd, dan zou ik je voor gek hebben verklaard”, vertelt Piet Dijkstra. ,,Nu ga ik ervan uit dat we minimaal op 25 miljoen uitkomen. Ik weet zeker dat het lukt.” Er komt nog geld van de Europese Unie en mogelijk uit de erfgoeddeal. Ook provincie, gemeente Heerenveen en It Wetterskip zullen bijdragen om doelen te halen, verwacht Büller. ,,En we proberen nog een pilot van het GLB (gemeenschappelijk landbouwbeleid) te worden.” Ook dat zou euro’s in het laatje brengen. ,,De overheid komt alleen over de brug als je perspectiefrijke plannen hebt.”

Dan de randvoorwaarden. De allerbelangrijkste: grond, grond en nog eens grond. ,,We hebben grond nodig voor boeren die willen verplaatsen”, vertelt Büller. ,,Of om boeren die door vernatting een deel van hun land straks niet meer kunnen gebruiken te compenseren met grond die nog wel geschikt is. Ruilen is ook een optie. De eerste 60 hectare wordt deze maand aangekocht. Van de 16,5 miljoen euro is 11 miljoen bestemd voor wat wij de grondpot noemen. De rest is voor herinrichting en het versterken van natuur en waterkwaliteit.”

Flexibel beheer waterpeil

Ook belangrijk: een flexibel beheer van het waterpeil. In peilvak De Deelen meten boeren met hulp van sensoren zelf het grond- en slootwaterpeil. ,,Troch dat mjitten kinst sjen hoe’t de grûn antisipearret op ferskillende omstannichheden”, legt Hemminga uit.

,,Dit is samen met het Wetterskip bedacht”, zegt Büller. ,,Een voortvloeisel hiervan is het HAKLAM-project: hoog als het kan, lager als het moet. We hebben trouwens afgesproken dat het waterpeil niet omhoog gaat zolang we nog geen oplossing hebben voor de boer die dan in de problemen komt omdat een stuk van zijn land te nat wordt.”

Voor drie ‘voorbeeldbedrijven’ wordt berekend wat een hoger waterpeil voor de bedrijfsvoering zou betekenen en in hoeverre compensatie- of ruilgrond verlies van bedrijfswaarde en inkomen kan opvangen.

Pilot bodemvruchtbaarheid

Aan een pilot bodemvruchtbaarheid doen acht bedrijven mee. Wat doet ruige stalmest bijvoorbeeld voor het bodemleven, of het uitrijden van een paar duizend kilo eierschalen? Het idee erachter: een gezonder bodemleven is goed voor kwaliteit en kwantiteit van gras en beter voor de biodiversiteit. Bovendien bevordert een goede zogeheten mineralenbalans het vasthouden van vocht, waardoor de veenoxidatie zou moeten verminderen.

Maatwerk is cruciaal, zeggen Dijkstra, Hemminga, De Vries en Büller. ,,Wy wolle foaral net ‘overruled’ wurde mei algemiene maatregels fan boppe-ôf”, zegt Hemminga.

Provincie en Wetterskip streven volgens hun ontwerp-veenweideprogramma van begin november naar een hoger grondwaterpeil, van gemiddeld 40 centimeter onder het maaiveld. In Aldeboarn-De Deelen zeggen ze: het zal afhangen van de situatie. De verschillen binnen het veenweidegebied zijn heel groot.

‘Dan is dat toch prachtig’

,,Ik hoop dat we straks niet alleen worden afgerekend op de hoogte van het slootwater”, zegt Büller. ,,Er zijn meer factoren die invloed hebben op het grondwaterpeil en daarmee op de CO2-reductie. Stel dat we de CO2-doelen ondanks onze inzet niet helemaal halen, maar we brengen wel meer vitaliteit in het gebied. En we zorgen daarnaast voor perspectief voor de boeren en versterken de weidevogelgebieden, de biodiversiteit en het toerisme. Dan is dat toch prachtig? We zijn een ontwikkel- en een voorbeeldgebied. Ik hoop dat we ook echt de kans krijgen om dat te zijn en te blijven.”

loading

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland
Veenweide
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct