‘Systeem van elf steden en dertig grietenijen was uniek in Europa’

Nergens in Europa was het platteland, naast de elf steden, zo gelijkwaardig in het provinciebestuur vertegenwoordigd als in Friesland in de tijd van de Nederlandse Republiek.

Volgens de Britse historicus Jonathan Israel, die dinsdagavond een lezing hield in Tresoar in Leeuwarden, waren steden meestal erg dominant bij het ontstaan van republieken in heel Europa. Dat gold voor stadstaten als Venetië en Genua en ook voor de meeste kantons van Zwitserland. In die stadsstaten had de bevolking niks te zeggen, de macht was in handen van een klein aantal families.

Uniek

In de Nederlandse zeven provinciën streed soms een kleine groep steden om wie de meesste invloed had, zoals in Holland en Overijssel, of werd de macht verdeeld tussen de machtige landadel en de hoofdstad, zoals in Groningen. Alleen in Friesland hadden alle elf steden in de provinciale staten iets in de melk te brokkelen. Uitzonderlijk was ook dat de boerenstand in de grietenijen elk jaar twee nieuwe grietmannen mocht afvaardigen. ,,Wat echt uniek was, was de plattelandsbevolking werd vertegenwoordigd, ook in verhouding met de totale bevolking’’, zegt Israel.

Verlichting

De dertig grietenijen hadden namelijk net geen driekwart van alle stemmen in de provinciale staten, de steden net iets meer dan een kwart. Dat komt heel aardig overeen met de bevolkingssamenstelling van Friesland in die tijd.

Met het systeem van steden en grietenijen was Friesland vanaf het eind van de 16e eeuw eigenlijk de eerste die experimenteerde met een systeem van evenredige vertegenwoordiging, vindt Israel. Dat maakt Friesland interessant, vindt hij, omdat het idee van democratie en evenredige vertegenwoordiging zich pas met de Verlichting in de 18e eeuw over heel Europa verspreidde. Maar terwijl in de aanloop naar de Franse Revolutie van 1789 het democratische gedachtengoed zich door heel Europa verspreidde, raakte in Friesland de macht meer en meer samengebald bij een klein aantal families, zoals de Aylva’s, Burmania’s en Eysinga’s. ,,Het werd oligarchisch, maar toch in een democratische traditie’’, aldus Israel.

Zaterdag staat in de LC een uitgebreide samenvatting van Jonathan Israels lezing.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Friesland