Nederlanders onder de 60 jaar krijgen naast het AstraZeneca-vaccin voorlopig ook geen Janssen-vaccin toegediend. Hoe moeten we de aard en hoeveelheid van de zeldzame bijwerkingen zien? Vijf vragen over trombose met betrekking tot vaccinatie.

1 Bij wie en hoe vaak komt trombose voor?

Bloedstolsels ontstaan meestal in de benen en kunnen via de bloedstroom een longembolie veroorzaken. In een derde van de gevallen is de oorzaak onbekend. In andere gevallen komt het door aanleg of is het een complicatie van bijvoorbeeld kanker. Ook lange vliegreizen, het gebruik van de pil, knellend gips en lang in bed liggen bij ziekte kunnen trombose veroorzaken. De ’normale vorm van trombose’ komt vaak voor, benadrukt Erik Klok. „Per dag krijgen zo’n 80 mensen een longembolie”, zegt de internist vasculair geneeskunde aan het LUMC. Volgens de Trombosestichting hebben elk uur gemiddeld elf mensen last van bloedstollingen en bezwijken dagelijks veertig personen eraan.

2 Wat maakt de trombosegevallen na vaccinatie anders?

Deze ’agressieve vorm’ is niet vergelijkbaar met bijvoorbeeld trombose na het gebruik van de pil. Klok: „Het treedt op een plek op waar het heel zelden voorkomt: in de aders in de buik bij de milt of in het hoofd.” Ook ontstaat nog vóór de bloedstollingen een tekort aan bloedplaatjes (trombocytopenie). Na vaccinatie kan het lichaam antistoffen aanmaken die zich richten tegen bloedplaatjes, die daardoor actief worden, stolsels produceren en snel opgebruikt worden. Klok: „Het lijkt een beetje op heparine-geïnduceerde trombocytopenie, een bloedplaatjestekort door een allergische reactie op het antistollingsmedicijn heparine. Bij vaccinatie komt heparine er niet aan te pas.”

3 Bij wie treedt deze agressieve vorm op?

Van de 222 wereldwijd gemelde gevallen op minstens 34 miljoen vaccinaties was de ruime meerderheid vrouw, allen na de eerste prik. Negentien mensen zijn overleden, waarvan elf onder de 50 jaar. In Nederland gaat het om acht vrouwen tussen de 23 en 65 jaar, waaronder één sterfgeval, op 400.000 vaccinaties. Op advies van de Gezondheidsraad besloot minister Hugo de Jonge geen AstraZeneca-vaccins meer te gebruiken voor mensen onder de 60 jaar. Het Europees Medisch Agentschap onderzoekt of toediening van het vaccin van het Leidse bedrijf Janssen ook verband houdt met bloedplaatjestekort en trombose, als reactie op de prikstop met dat vaccin in de Verenigde Staten. Daar kregen minstens zes mensen deze bijwerkingen. Tijdens het onderzoek stopt Nederland het prikken met Janssen bij zorgmedewerkers.

4 Treden de bijwerkingen ook op bij vaccins als Pfizer en Moderna?

In de Verenigde Staten kregen mensen ook na vaccinatie met Pfizer en Moderna klachten, schreef The New York Times. Dat gaat om een ander ziektebeeld, legt Klok uit. „Dat noemen we ITP (Immuun trombocytopenische purpura, red.). Hierbij zijn de bloedplaatjes ook laag, maar het gaat niet gepaard met trombose. We kennen dit als bijwerking van verschillende soorten vaccins. Het kan gevaarlijke bloedingen opleveren, waarvoor ook een goede behandeling is.” Het Nederlandse bijwerkingencentrum Lareb telt twee meldingen van ITP. Er zijn wereldwijd geen gevallen bekend van bloedplaatjestekort in combinatie met trombose na een prik Pfizer of Moderna.

5 De hamvraag: is vaccinatie het risico waard?

Wie trombose wil voorkomen, moet zich laten vaccineren. Dit stelde de Belgische trombosespecialist Thomas Vanassche afgelopen weekend. Corona is ’een uitlokkende factor’ voor trombose, zegt ook Klok. „Coronapatiënten krijgen het honderden keren vaker dan gevaccineerden. Vooral op de intensive care komt het veel voor, bij een op de twee of drie mensen”, vertelt Klok op basis van onderzoek dat hij met onder anderen Diederik Gommers deed. „Ze liggen lang in het ziekenhuis, hebben zuurstoftekort en veel ontstekingen. Dat zijn ideale omstandigheden voor trombose.”

De Gezondheidsraad schat het risico op de zeldzame tromboseklachten op ongeveer 1 per 100.000 personen en risico op sterfte daardoor op ongeveer 0,25 per 100.000. Dat is voor ouderen een stuk lager dan de kans op ernstige ziekte of overlijden door corona. Ook vijftigers, die niet meer in aanmerking komen voor het AstraZeneca-vaccin, lijken volgens cijfers van het RIVM een hoger risico te lopen op sterfte door corona (2,3 per 100.000) dan sterfte door zeldzame bijwerkingen.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Coronavirus
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct