De Groningse gedragsbioloog Ton Groothuis.

Waarom spreeuwen bloemen plukken

De Groningse gedragsbioloog Ton Groothuis. FOTO LC

Natuurjournalist Monica Wesseling zat met een vraag. Waarom gapen leeuwen? Ze zocht, zoals journalisten in zo’n geval doen, een specialist. Zo kreeg ze de Groningse gedragsbioloog Ton Groothuis aan de telefoon.

Die wist het niet.

,,Wat doe je dan wel daar in Groningen?’’

Onderzoek naar rechts- en linkspotigheid van muizen.

De natuurjournalist was stomverbaasd. En meteen razend nieuwsgierig.

In dat telefoongesprek werd een boek geboren. Waarom spreeuwen bloemen plukken en trillende muizen slimmer zijn van Monica Wesseling gaat over negentien onderzoeken die worden gedaan aan het Groningse instituut GELIFES, waar Groothuis directeur van is.

,,Ze doen daar zulk leuk onderzoek’’, zegt Wesseling. ,,Het is heel divers, het gaat behalve over dieren ook over mensen, over gedrag, over evolutie. En het zijn uitermate enthousiaste wetenschappers.’’

Spreeuwenmannetjes brengen bloemen naar hun nesten. Daar houden de vrouwtjes van. Waarom? In de bloemen, geplukt in de buurt van muizenholletjes, blijken roofmijten te zitten die dol zijn op bloedluizen. En die luizen zijn slecht voor de conditie van de spreeuwenjongen.

Raadsel opgelost.

Wetenschap

Monica Wesseling smult van dat soort verhalen. Ze schrijft ze zeer toegankelijk op. Haar eerdere boeken Waarom krijgt een specht geen koppijn? en Kan een regenworm verzuipen? waren populair. Ook voor haar derde boek is landelijk media-aandacht.

,,Het brede publiek houdt van fundamentele vragen,’’ zegt Ton Groothuis. De overheid mag dan inzetten op toegepaste wetenschap, de mensen willen ook gewoon graag antwoorden op vragen als ‘wie zijn we’ en ‘waar komen we vandaan’. En specifieker, zoals in het boek van Wesseling, waarom stress wegvalt als je vet eet of waar agressief gedrag vandaan komt.

Daarom, en omdat hij vindt dat de wetenschap verantwoording verplicht is aan het publiek, wilde hij graag een boek van Monica Wesseling over het onderzoek van GELIFES.

Luiwammes, slaapkop, slome, sufferd. Nee, langslapers hebben geen beste naam. Onterecht, zo blijkt uit onderzoek. Goede slapers zijn veelal slimmer, blijer en stabieler dan de miljoenen lieden met een chronisch slaaptekort. En het effect van beroerd slapen gaat nog verder! Langdurig slecht slapen leidt zelfs tot krimp van het brein.

Kloof

GELIFES is twee jaar geleden aan de Rijksuniversiteit Groningen opgericht om de kloof te overbruggen tussen onderzoek naar mechanismen van aanpassing, zoals bijvoorbeeld de neurobiologie en fysiologie, en ecologisch en evolutionair onderzoek. Focus van onderzoek is de manier waarop leven zich aanpast aan veranderende omstandigheden.

Die aanpassing wordt veroorzaakt door zowel de hersenen en de fysiologie, als door evolutionaire selectie - en onderling beïnvloeden deze ontwikkelingen elkaar ook. Groothuis: ,,Begrijpen hoe dit werkt is van groot belang nu de wereld om ons heen zo snel verandert door bijvoorbeeld klimaatverandering en verstedelijking.’’

In de Linnaeusborg op de Zernikecampus in Groningen - en natuurlijk ook in het veld - wordt onderzoek gedaan naar allerlei dieren: ratten, muizen, cavia’s, kippen, rotsduiven, kokmeeuwen, zebravinken, en ook mensen. Veel van de dieren leven in buitenverblijven, want voor onderzoek naar gedrag moeten de omstandigheden zo natuurlijk mogelijk zijn, zegt Groothuis. ,,Dieren gedragen zich in gevangenschap vaak anders dan in de natuur.’’

Hoe zorg je er als olifant of neushoorn voor dat je steeds genoeg te eten hebt? Dat ondanks jouw gegraas, de tafel gedekt blijft en je steeds weer terug kunt komen? Dan stamp je eens flink, je maakt jezelf zwaar en massief en zie daar: frisgroen gras verschijnt! Stamppot andijvie op de savanne.

Evolutie

Groothuis vertelt dat kippen hormonen in hun eieren stoppen en dat het van de omstandigheden afhangt hoeveel. Hij praat over de veroudering van zebravinken - onderzoekers willen weten of je door harder werken sneller veroudert. Hij beschrijft het merkwaardige fenomeen dat bij sommige diersoorten zoals de wilde cavia’s vrouwtjes zo veel testosteron van hun moeder krijgen dat ze een soort penissen hebben.

Duidelijk is dat er lang niet altijd vele generaties van evolutionaire selectie overheen hoeven gaan voordat dieren zich aanpassen aan omstandigheden. Dat kan al door de hoeveelheid hormonen die een moeder in een ei stopt, of de hoeveelheid testosteron die ze haar jongen meegeeft. Ja, knikt Groothuis bevestigend. Dat geeft mogelijk wat hoop in deze tijd van klimaatverandering.

Stel je bent een vogel. Je overwintert ten zuiden van de Sahara en broedt in ons land. De timing van dat broeden is van groot belang, want de jongen moeten uit het ei komen als er een rupsenpiek is. Maar de piek komt door de klimaatverandering steeds eerder. Jij zit daar, weet niets van het weer in Nederland en moet toch eerder vertrekken om op tijd te zijn. Een opgave die gedoemd lijkt te mislukken. Of toch niet?

Over de links- en rechtspotigheid van muizen weet Monica Wesseling inmiddels alles. Net als over de kuisheidsgordel van fruitvliegjes, de knechtjes van de doodgravers, het raadsel van de walvis en de trillende muizen.

Maar hoe zit het nou met die gapende leeuwen? ,,Dat antwoord heb ik uiteindelijk gevonden via een andere wetenschapper. Het heeft iets te maken met het wegvallen van stress.’’

Waarom spreeuwen bloemen plukken en trillende muizen slimmer zijn is verschenen bij Kosmos Uitgevers (12,99 euro).

loading  

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct