Prof. dr. Alex Friedrich, arts-microbioloog van het UMCG.

Virologen Friedrich en Niesters zien bij epidemieën altijd dezelfde fouten

Prof. dr. Alex Friedrich, arts-microbioloog van het UMCG. Foto: Alessandra Baltodano

Virologen en microbiologen staan sinds het begin van de coronacrisis in het middelpunt van de belangstelling. Twee prominente virusdeskundigen zijn de hoogleraren Bert Niesters en Alex Friedrich van het Universitair Medisch Centrum Groningen. Ze geven dinsdag een online lezing voor de Medische Publieksacademie.

De noodkreten van virologen en microbiologen zijn jarenlang weggelachen. Hoezo was de samenleving slecht voorbereid op een nieuwe pandemie? Kom op zeg, de gezondheidszorg is nu toch veel beter dan vroeger? We hebben tegenwoordig toch antibiotica, vaccins en virusremmers? Het valt vast wel mee.

Tot het nieuwe coronavirus toesloeg. En niemand goed wist wat er moest gebeuren, behalve de virologen.

,,De gedachte heerste in de medische wereld dat het hoofdstuk van de infectieziekten medisch gezien eigenlijk wel was afgesloten’’, zegt Alex Friedrich. ,,Met antibiotica hebben we tuberculose en cholera immers onder controle gekregen en met vaccins polio en mazelen. Daarmee leken infectieziekten geen groot probleem meer’’, zegt hij.

Tot we ineens merken hoe kwetsbaar de mensheid is wanneer een compleet nieuw virus zich aandient.

Mensen snappen niet goed hoe snel een uitbraak gaat

Voor microbiologen zoals hoogleraar Alex Friedrich, arts-microbioloog, en hoogleraar Bert Niesters, medisch moleculair microbioloog, is het bestrijden van schadelijke microben dagelijks werk. ,,Eigenlijk zie je altijd hetzelfde gebeuren met epidemieën’’, zegt Friedrich. ,,Het maakt niet zoveel uit of het een virus betreft of een bacterie, het maakt ook niet zoveel uit hoe groot of hoe klein de epidemie is. Je ziet altijd dezelfde verspreidingspatronen maar ook dezelfde discussies ontstaan: mensen kunnen exponentiële groei niet goed begrijpen, we hebben gevoelsmatig moeite te begrijpen hoe die snelle verdubbeling werkt. Daardoor is er altijd weer de neiging om te laat en te voorzichtig in te grijpen. En je krijgt altijd discussies over geld en over het beknotten van persoonlijke of professionele vrijheid.’’

Dit soort discussies is voor virologen al jaren bekende kost. Bij uitbraken van het norovirus in verpleeghuizen, bij antibioticaresistente bacteriën zoals MRSA in ziekenhuizen, telkens is het de vraag: moet je wel zóveel geld steken in het testen en bestrijden van een vrij onschadelijk virus, want bijvoorbeeld het norovirus veroorzaakt bij gezonde mensen niet meer dan een buikgriepje. Kun je het dan wel maken om voor zo’n mild risico een heel verpleeghuis van de buitenwereld af te sluiten? Mag je mensen verplichten om in een eenpersoonskamer in isolatie te gaan en beschermingskleding te dragen? Is het compleet schoonmaken en soms zelfs nieuwe ventilatiesystemen aanleggen niet veel te duur voor zo’n klein risico?

,,Je ziet steeds dezelfde zorgen, op kleine schaal maar nu dus ineens op grote schaal’’, vervolgt Friedrich. ,,Het gaat altijd om de vraag of de kosten niet te hoog zijn en om het sociale dilemma van vrijheid van het individu tegenover het collectieve belang van bescherming.’’

Zo kom je altijd op politieke vragen. Mag de overheid haar burgers verplichten mondkapjes te dragen of is dat een persoonlijke keuze?

Friedrich maakt de vergelijking met de Kerstvloed in Groningen in het jaar 1717. Rentmeester Thomas van Seeratt had er al voor gewaarschuwd. ,,In Friesland was de aanleg van de zeedijken door het collectief geregeld. Daar waren de dijken veel beter. In Groningen moesten alleen landeigenaren met eigen land aan de dijk het onderhoud betalen, anderen betaalden niets. Daardoor werd het geheel niet sterk genoeg.’’ Het gevolg: een overstroming tot aan de poorten van de stad Groningen en tweeduizend doden. En in Friesland veel minder schade.

Preventie individueel regelen werkt niet, alleen collectief

,,Preventie kun je niet individueel regelen, alleen collectief’’, concludeert Friedrich . ,,Iedereen zijn eigen beslissingen laten nemen, dat werkt niet. Je draagt een mondkapje niet alleen voor jezelf, maar juist ook om anderen te beschermen, en de som daarvan is dat we met elkaar veiliger zijn. Je blijft thuis en houdt anderhalve meter afstand, niet alleen om zelf geen virus binnen te krijgen. Als bijna iedereen zich daaraan houdt, dan komt het goed. Het kost vaak tijd om iedereen mee te krijgen, dat is logisch. Maar als 90 procent meedoet, dan is het genoeg. De 100 procent ga je toch niet bereiken. Dat geeft ook niet. Het gaat erom de epidemie te remmen.’’

Friedrich waarschuwde al in maart: ga veel meer testen en verhoog de capaciteit van de laboratoria. En hij houdt dat tot op de dag van vandaag vol: meer testen, meer sneltesten en vroegtijdig regionaal ingrijpen waar het virus weer opvlamt.

Het verbaast hem dan ook niet heel erg dat het kabinet langzaam te bewegen was om in te grijpen en de testcapaciteit maar niet op orde kreeg omdat het allemaal goedkoper en efficiënter moest. ,,Maar ik was heel blij toen het kabinet opeens van gedachten veranderde over de mondkapjes.’’

We hebben ook met mes en vork leren eten voor een betere hygiëne

Zoals we in het verleden dijken hebben leren bouwen, zo heeft de mens ook geleerd om met mes en vork te eten. ,,Dat was natuurlijk ook nogal een omslag. Maar we leerden dat dat nodig was voor een betere hygiëne. We konden daarmee allerlei ziektes voorkomen. Dat was natuurlijk eerst niet duidelijk, want het gaat bij microben om ongrijpbare, onzichtbare bedreigingen. De gewoonte om met mes en vork te eten is ook niet van de ene op de andere dag gegaan. Maar nu weet iedereen dat het moet.’’

Niet alleen de virussen en bacteriën zijn onzichtbaar. Dat geldt ook voor de sociale relaties van mensen. ,,We leven in onzichtbare netwerken van sociale contacten. Wij denken bijvoorbeeld dat Haren dicht bij Groningen ligt. Maar epidemiologisch gezien ligt Zwolle misschien wel dichter bij Groningen, want er gaan dagelijks studenten, werkenden en patiënten van Zwolle naar Groningen en andersom, met al hun virussen en bacteriën. Het gaat erom die epidemiologische eenheden te vinden, de netwerken waarbinnen het virus zich snel kan verspreiden.’’

Bij elke pandemie zie je hetzelfde verschijnsel van golven. ,,Iedere golf start op een andere manier. We hadden in het voorjaar de eerste golf die begon met het carnaval en mensen die van skivakantie terugkwamen. De tweede golf waarin we nu zitten begon hier in het Noorden met studenten, in de Randstad met mensen die terugkeerden van vakantie uit de coronabrandhaarden Frankrijk en Spanje. Je moet elke golf steeds weer als een nieuwe epidemie zien. Elke golf moet je op een andere manier aanpakken.’’

Epidemie ín het lichaam: het virus gaat van orgaan naar orgaan

Het bijzondere van het nieuwe SARS2-coronavirus is dat het niet alleen een epidemie in de samenleving veroorzaakt. ,,Het is eigenlijk ook nog een epidemie in het menselijk lichaam. Het virus gaat van orgaan naar orgaan. We dachten eerst dat het vooral een longvirus was. Maar het blijkt ook de nieren aan te tasten, het hart, de hersenen. Dat komt doordat het nieuw is voor de mens. Het virus zoekt een sleutelgat om het lichaam binnen te komen, dus via de neus en luchtwegen. Dan gaat het binnen het lichaam op zoek naar cellen om te infecteren. Daarom kunnen mensen er ook zo ziek van worden en langdurig klachten van houden.’’

Er zijn veel dingen die we nog niet goed weten over SARS CoV2. ,,Het lijkt zo te zijn dat het ook uitmaakt hoeveel virus je binnenkrijgt. Mensen die massaal virus binnenkrijgen, worden veel zieker dan mensen die maar een beetje aan het virus zijn blootgesteld.’’

Mensen die besmet zijn hebben niet altijd evenveel virusdeeltjes in hun lichaam. ,,Het lijkt er nu op dat mensen in de beginfase het meeste virus bij zich hebben, zelfs voordat ze ziek worden en symptomen hebben. In een latere fase is het minder. In die beginfase, als de epidemie flink woekert in de neus, keel, longen of darmen, heb je een moment dat een persoon anderen ook met heel veel virus kan besmetten. Dat soort superspreading moments moet je zien te voorkomen. En je moet ook zien te voorkomen dat zo iemand op een superspreading event het virus verspreidt. Dat zijn de momenten waarop geïnfecteerden heel veel anderen kunnen besmetten. Daarvan kennen we intussen allerlei voorbeelden: tijdens voetbalwedstrijden, carnaval, in restaurants.’’

Mondkapje verlaagt het aantal virusdeeltjes: je wordt minder heftig ziek

De mensen die met heel veel virusdeeltjes tegelijk besmet zijn, blijken in één klap ook een veel heftigere afweerreactie te krijgen. En dat is precies waar mensen zo ernstig ziek van worden. ,,Het lichaam reageert dan met een overreactie.’’

De ziekte lijkt veel milder te zijn indien iemand maar weinig virusdeeltjes binnenkrijgt. ,,Bij een lage concentratie virus komt er een normale reactie van het afweersysteem. Er is dan voldoende tijd om het virus in het lichaam te bestrijden. Dan wordt iemand dus minder ziek.’’

Vandaar ook dat volgens een Californische studie het gebruik van gewone huis-tuin-en-keukenmondkapjes zo nuttig is. ,, Community masks zorgen ervoor dat je minder virus binnenkrijgt. Ze beschermen misschien niet voor 100 procent, maar verlagen het aantal virusdeeltjes in ieder geval. Dat is al genoeg om die heftige reactie te voorkomen.’’

Het is dus zaak om juist de grote superspreading events te voorkomen. Voor veel mensen is een belangrijk advies daarbij: blijf thuis als je klachten krijgt. ,,Maar er zijn groepen waar thuisblijven juist tot een snelle verspreiding kan leiden. Bewoners van verpleeghuizen, studentenhuizen en asielzoekerscentra, die juist heel veel anderen kunnen besmetten als ze thuisblijven. Met hen moet je dus anders omgaan.’’

Sneltesten op grote schaal kan de samenleving verlichten

Om die superspreaders te vinden, zouden nieuwe sneltesten handig kunnen zijn, verwacht Friedrich. ,,Die sneltesten zijn wel minder gevoelig dan de PCR-test die nu door de GGD’s wordt gebruikt. Maar dat is misschien juist goed. Met een PCR-test kan je heel precies vinden of iemand besmet is met het coronavirus. Dat moet je weten als iemand in het ziekenhuis ligt. Maar je weet met zo’n PCR-test niet of iemand nog heel erg besmettelijk is. Want de PCR vindt ook kleinere hoeveelheden virus als iemand alweer aan de beterende hand is, maar intussen niet meer echt besmettelijk is.’’

Met zo’n sneltest zou je juist in het begin van de ziekte er de mensen kunnen uitpikken die nog niet zo ziek zijn, maar wel heel besmettelijk. ,,Iemand is in contact geweest met een positief getest iemand. Dan geef je iemand drie sneltesten mee naar huis. Stel, op dag 0 test-ie negatief, dan test je na vijf dagen weer en eventueel na een dag of twaalf opnieuw. Zo’n test kost 5 euro dus dat moet te doen zijn.’’

Niesters is in het UMCG zulke sneltesten aan het onderzoeken, en tegelijk gebeurt zulk onderzoek in Rotterdam, Utrecht en in het Duitse Oldenburg. ,,Als de sneltesten op grote schaal kunnen worden ingezet zijn we weer een stap verder. Dan kunnen er weer meer dingen in de samenleving.’’

loading  

De derde golf komt nog en daarna misschien de vierde golf

Hoe dan ook zijn we nog lang niet van dit coronavirus verlost. ,,De derde golf komt nog en daarna misschien de vierde golf’’, voorspelt Niesters. ,,Als het goed is steeds een beetje milder, maar toch.’’

Er zijn natuurlijk wel diverse vaccins in ontwikkeling. Het is alleen de vraag of ze deze winter al op grote schaal veilig kunnen worden ingezet en of ze wel voldoende bescherming bieden. ,,Het wordt nog een kunst om de productie goed op gang te krijgen’’, vervolgt Niesters. ,,Ik voorzie alleen al problemen om wereldwijd genoeg glazen buisjes te krijgen om het vaccin in te stoppen.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct