Terug naar Rottumerplaat: het 'paradijs' van Jan Wolkers

Onno Blom, de biograaf van Jan Wolkers, op Rottumerplaat. FOTO CORNE SPARIDAENS

Het ‘paradijs’ van Jan Wolkers (1925-2007) is nog altijd onbewoond. Voor de campagne Nederland Leest is een bloemlezing van Wolkers’ teksten over Rottumerplaat herdrukt in Winterbloei. Verslaggever Bob van Huët nam een kijkje op het verlaten Waddeneiland.

E erst alleen maar een donkere streep tussen het zilverige water en de zilverige lucht. Het lijkt een luchtspiegeling die zal oplossen als we naderen ... Even later moeten we de Harder, het schip van het ministerie van Landbouw, verlaten omdat de vaargeul te ondiep wordt en overstappen in een rubberboot met buitenboordmotor. Maar ook die kan het eiland niet bereiken vanwege de lage waterstand. Na enige tijd moeten we te voet verder, door een halve meter diep water naar het strand waden, terwijl de slik aan je voetzolen zuigt alsof je op ontstoppers loopt. Een taaie trage tocht met de blik op het paradijs van vroeger.

Zo beschreef vaderlands icoon Jan Wolkers zijn terugkeer naar Rottumerplaat, op 23 juli 1991. Twintig jaar ervoor had de schrijver, beeldhouwer en schilder het noordelijkste stukje Nederland op de kaart gezet als piemelnaakte Wadden-Crusoe. Een week teerde hij op garnalen, bedorven mosselen en zeekraal, vertelde hij. Pas later bleek dat er een koffer vol etenswaar uit de supermarkt was meegesmokkeld. Zijn heerlijke avonturen deelde Wolkers met presentator Willem Ruis in de radiostudio. Van 10 tot 24 juli 1971 werden ze uitgezonden door de VARA en de AVRO.

Wolkers had het stokje overgenomen van collega Godfried Bomans, die het eiland de week daarvoor toch wel wat anders had beleefd. Zijn chronische gezondheidsproblemen zouden zijn verergerd door het primitieve kamperen en vooral door zijn eenzaamheid op Rottumerplaat. Bomans streed tegen zijn eigen fobieën en werd gek van het onophoudelijke meeuwengekrijs. Een paar maanden later overleed de auteur aan een hartaanval. Tragisch, een generatie luisteraars had genoten van de verslagen van het onwaarschijnlijke koppel.

loading

Tijdloos

Bi jna vijftig jaar nadat Wolkers hier voor het eerst voet aan wal zette, lijkt de aankomst op Rottumerplaat een déjà vu. Want daar glinstert die zilveren zee, weerspiegelt de zilveren lucht en priemt een gouden baan zonlicht door het wolkendek. Alsof God een extra spotje op de Harder heeft gericht. En in de laatste meters naar het eiland produceren de lieslaarzen inderdaad ontstoppersgeslurp.

Wolkers’ beschrijvingen van dit eiland blijven tijdloos. Ze zijn nu herdrukt voor Winterbloei , het jaarlijkse cadeautje dat de Nederlandse bibliotheken deze maand uitdelen aan bibliotheekbezoekers tijdens de actie Nederland Leest . De bloemlezing rond het onvermijdelijke thema ‘duurzaamheid’ is samengesteld en toegelicht door Onno Blom, de biograaf van Wolkers.

Illustratief voor het strikte toelatingsbeleid van Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat voor Rottumerplaat is dat Blom tot 2019 heeft moeten wachten om deze voor hem bijna gewijde grond te mogen betreden. Dat hij nu wel een paar uur wordt toegelaten is vanwege Nederland Leest . Blom en een aantal gelukkigen varen mee op een reguliere wisseling van de wacht van de vogelwachters op Rottumerplaat. Dus geen onnodige verstoring op dit misschien wel laatste paradijsje van Nederland.

Losgelaten in beheer

He t eiland is ‘losgelaten in het beheer’. Dat betekent dat mensen ervan moeten afblijven en de beheerder vertrouwt op de ‘natuurlijke dynamiek van het waddengebied’. Ofwel de Noordzee mag tijdens een driftige herfstbui best vreten aan prille duinen terwijl elders, door verzanding en aanslibbing, zand wordt afgeleverd. Flora en fauna passen zich wel aan.

,,Zo is het ook voor de wetenschap een heel interessant gebied’’, zegt Henk Middendorp van Rijkswaterstaat. Dat hij Rottumerplaat op gezette tijden mag bezoeken, beleeft hij als bonus van zijn job. Want zo er iets boven Groningen gaat dan is het deze verzameling zand. ,,De natuurlijke ongereptheid, de kwelders die in bloei staan in augustus …’’, Middendorp krijgt iets van Wolkers, de schrijver die hij op de middelbare school moest lezen. ,,Mócht lezen!’’ corrigeert hij zichzelf.

Biograaf Blom trakteert het gezelschap op citaten van Wolkers inclusief diens accent. Niet vreemd als je een half leven hebt gegrasduind in zijn bijzondere bestaan. Daar – we staan voor een laag duin – zat hij in een felgebloemde Hemastoel. Met een blauwe handdoek over zijn bruine dijen – ‘niet voor de kou, maar omdat het zo’n kloterig gezicht is die kwispelstaartende lul onder aan je papier’. Typisch Wolkers. Als je het terugleest lijken zijn navolgers die voor Expeditie Robinson op een eiland werden gedumpt vooral heel braaf en ontzettend saai.

Hij heeft Rottumerplaat op de kaart gezet. ,,Iedereen weet dat Wolkers op Rottumerplaat is geweest’’, zegt Blom. Samen met Bomans. Hun reis kreeg mythische status in de Nederlandse literatuur. ,,Of het je nou bevalt of niet, voor veel oudere Nederlanders blijft hij dat harige beest dat daar in zijn eentje met zijn slingerende lul door de branding liep. En die dat ook precies zo zei en die live op de radio allemaal smerige moppen vertelde. Niet te stuiten. Daar hebben veel mensen herinneringen aan. Ze worden er blij van, associëren die verhalen met een tijd die misschien niet terug zou komen.”

loading

Pokémon

Het verloren paradijs dat de auteur in 1991 hervond – hij is in totaal twee keer teruggeweest – is anno 2019 aan bedreigingen blootgesteld die zelfs een fantast als Wolkers niet kon voorzien. Onlangs heeft beheerder Staatsbosbeheer contact gehad met een Amerikaans bedrijf dat op Rottumerplaat een virtuele Pokémon Go -locatie had gestationeerd.

Boswachter Jaap Kloosterhuis vertelt dat de smartphonegame-exploitant zelfs twee locaties op Rottumerplaat had genesteld. ,,Dan heb je groepen die zoveel mogelijk van die portals moeten bezoeken. Het verhaal gaat dat er mensen om die reden met een excursie van Staatsbosbeheer zijn mee geweest, alleen om dat vinkje te kunnen zetten. Ze hebben zelfs een vliegtuig gehuurd om zo laag mogelijk over het eiland te vliegen zodat die portal werd gescand.’’ Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat nam contact op met de Amerikanen, die de portal verplaatsten. Zeehonden zijn nu gevrijwaard van gamende mafkezen die, om het met Wolkers te zeggen, totale schijt hebben aan de natuur.

72 zakken vol afval

Ov er vervuiling gesproken, in de echte wereld verloor het Panamese schip MSC Zoe op 1 januari van dit jaar 342 containers in de Noordzee. Op ‘de Rottums’ (Rottumerplaat, Rottumeroog en Zuiderduin) spoelde een deel van de inhoud aan. Er werden 72 grote zakken vol afval geraapt.

Boswachter Jaap toont wat polyetheen-korrels waarvan er heel veel aanspoelden. Elke meeuw zal ze verwarren met de schelpjes die onderdeel zijn van zijn menu. Alleen tekenen deze onverteerbare korrels op termijn het doodvonnis van het beest. Wolkers redde en verpleegde een kreupele scholekster. Tegen de Zoe-rotzooi zou ook hij kansloos zijn geweest. Hoeveel dieren zijn doodgegaan blijkt als de langetermijnimpact nader wordt onderzocht. Er staat bij de scheepseigenaar nog altijd een rekening open van bijna 2 miljoen euro voor de opruimkosten dit voorjaar.

Dit is toch wel even een andere wereld dan die idyllische plek waar Wolkers zich de eerste mens waande. Waar de schrijver nog modderige aanwas overzag staat het nu vol havikskruid, helmgras en wat dies meer zij. De broedvogels zijn al vertrokken. Zelfs de laatste lepelaars zijn op de wieken gegaan.

Stel dat Wolkers nog zou hebben geleefd, zou hij Greta Thunberg hebben aangemoedigd? Zou ook hij de straat zijn opgegaan voor de planeet? Stel we zouden hem nu, achter dit duin, tegenkomen als blote krijger, zou hij ons vloekend van ‘zijn’ Rottumerplaat schoppen? Blom kan het weten. ,,Ik denk dat hij wilde dat Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat ervoor zorgen dat hier zo weinig mogelijk mensen komen. Dat ze de zorg om de natuur aan de natuur overlaten. In zijn tijd heeft Wolkers enorm geprotesteerd tegen die smeerpijp met alle rotzooi die in zee werd gedumpt. Dat is godzijdank afgelopen, maar er zijn nog genoeg misstanden. De Wadden zijn werelderfgoed maar nog steeds overweegt men om hier te boren en naar olie op zoek te gaan. De menselijke activiteit toch weer te laten prevaleren, daar was hij zeker tegen geweest. Het klimaatactivisme van nu zat zeker al in hem.’’