.

Oproep van artsen in het UMCG: beweeg en eet gezond, dat helpt ons immuunsysteem en beschermt tegen corona

. FOTO SHUTTERSTOCK

In de lichamen van coronapatiënten woedt een oorlog. Ons immuunsysteem gooit alles in de strijd om het virus te verslaan. Hoe werkt dat eigenlijk? En wat als de reactie nog schadelijker is dan de kwaal?

Thuiszitten en op de bank hangen. We doen het deze weken massaal. En toch, zegt de bekende neurowetenschapper Erik Scherder, is dat het slechtste wat je kunt doen. Want het beste wapen tegen een virus als corona is de eigen afweer in je lichaam.

En wat is juist goed voor dat immuunsysteem?

Inderdaad, beweging.

Een hartenkreet: kom ik beweging

Met twee collega’s deed Scherder een oproep. ,,Een hartenkreet’’, noemt hij het zelf. ,,Kom in beweging. Dat is goed voor je hart- en vaatstelsel, versnelt de bloedsomloop en verhoogt de productie van T-cellen en NK-cellen. En die zijn belangrijk voor je afweer.’’

NK staat voor natural killer , de aangeboren moordenaar van lichaamsvreemde cellen. De T is minder sexy, die staat voor thymus, een orgaan dat functioneert als een soort trainingscentrum voor afweercellen. Maar ook de T-cellen zijn killers , en nog beter opgeleid ook.

Alles wat niet thuishoort in ons lichaam wordt aangevallen door deze en andere witte bloedcellen, de soldaten van ons afweersysteem. Ook het coronavirus. Dat is hard nodig, want virussen dringen gezonde cellen binnen en maken die kapot, wat allerlei schade aan het lichaam veroorzaakt. Maar soms gaat het mis. Een immuunreactie kan heel efficiënt met een snotneus een virus afvoeren, maar ook zo uit de hand lopen dat je van de reactie zelf op de intensive care belandt.

Waarom dat bij de één wel en bij de ander niet gebeurt? Dat is een van de grote vragen in het nog prille onderzoek naar het nieuwe coronavirus. Eenvoudige antwoorden zijn er niet, want onze afweer is een uiterst ingewikkelde systeem.

Het leger in je lichaam

Geneticus Lude Franke van het UMCG staat aan het hoofd van een groot Lifelines-onderzoek onder de bevolking in het noorden naar allerlei oorzaken en gevolgen van het coronavirus: van de genetische kenmerken van coronapatiënten tot aan de psychologische gevolgen van onze ‘intelligente lockdown’.

Voor zijn eigen vakgebied is hij vooral benieuwd naar de rol die genen kunnen spelen in de soms veel te heftige respons van het afweersysteem op het coronavirus. Ja, leg dat maar eens uit aan de telefoon terwijl de kinderen thuis zijn. Franke zucht: ,,Dat immuunsysteem is zó complex.’’

Het immuunsysteem: een leger met drie afweerlinies

Een simpele voorstelling van zaken is om het immuunsysteem te zien als een leger met drie afweerlinies.

De eerste linie is de uitwendige barrière: huid, slijmvliezen, uitscheidingsproducten als tranen, zweet en urine. Die linie vecht zelf niet mee maar houdt wel bacteriën, parasieten, schimmels en virussen tegen, zoals een kasteelmuur vijanden buiten houdt.

De tweede linie is het aangeboren afweersysteem, het zware geschut. Dat systeem reageert vrijwel direct, de soldaten vallen alles aan wat niet in het lichaam thuishoort en maken geen onderscheid tussen bacteriën, parasieten of specifieke soorten virussen. Die natural killer -cellen horen in deze linie, net als bijvoorbeeld de macrofagen (de afvaleters) en de dendritische cellen (de verkenners).

Deze tweede linie wint tijd door de infectie af te remmen totdat de specialisten gemobiliseerd worden. De verkenners nemen ondertussen de ziekteverwekkers in zich op, brengen ze naar de lymfeklieren. De lymfeklieren zijn de legervesting van de derde linie, het aangeleerde of verworven afweersysteem. Daar maken de verkenners de eigenschappen van de indringer als het ware zichtbaar. De lymfeklieren mobiliseren cellen om zich te specialiseren in de strijd tegen die specifieke indringer, bijvoorbeeld een virus.

De derde linie brengt de special forces in stelling: de T-cellen en B-cellen. Sommige T-cellen zijn alleen getrainde soldaten, andere hebben ook een geheugen. Als diezelfde ziekteverwekker nog een keer voorbij komt, weten zij precies wat ze moeten doen.

De B-cellen vallen niet zelf aan, maar maken gespecialiseerde wapens voor de strijd: antistoffen. Dat zijn specifieke eiwitten die zich aan de ziekteverwekker kunnen binden en hem zo onschadelijk kunnen maken. Ook sommige B-cellen hebben een geheugen. Zo blijven de antistoffen tegen een virus in ons bloed als we de infectie hebben overwonnen. Daarna zijn we meestal immuun.

Collateral damage

Zo beschreven klinkt het immuunsysteem bijna onverslaanbaar, maar net als elk leger heeft ook ons afweersysteem zijn zwakke punten. Dat zit vooral in de afstemming. Soms slaat het systeem door, soms reageert het te slap. ,,Het is een precaire balans’’, zegt Anke Huckriede, immunoloog in het UMCG.

Als de witte bloedcellen vechten tegen een infectie ontstaat er een ontsteking. Die is nuttig om de infectie te verslaan – bijvoorbeeld door meer bloed en dus meer immuuncellen naar het slagveld te brengen – maar die moet ook weer tot rust komen als de ziekteverwekkers zijn verslagen. De soldaten van het afweersysteem moeten in toom worden gehouden. Niet te veel, want dan kunnen ze hun werk niet goed doen en kan de indringer gezonde cellen stukmaken. Maar als er te weinig rem op zit kan het afweersysteem zélf schade aanrichten: een soort collateral damage van het immuunleger.

,,Zonder immuunreactie red je het niet’’, zegt Huckriede. ,,Dan breidt het virus zich uit en veroorzaakt het schade. Maar immuunreacties zijn ook juist de oorzaak van veel voorkomende symptomen bij virale infecties. En als ze te ver doorschieten kunnen ze zelf levensgevaarlijk worden.’’

 

Immuunsysteem op hol

Dat laatste lijkt ook bij Covid-19 aan de hand te zijn. De symptomen van het virus kunnen omslaan van milde, griepachtige verschijnselen naar een levensbedreigende longontsteking. Dat komt waarschijnlijk omdat je immuunsysteem op hol slaat. Je eigen afweer produceert dan plotseling heel veel eiwitten die overal ontstekingen veroorzaken – zo veel dat het fataal kan zijn. Wetenschappers vergelijken het verschijnsel met een storm. Een ‘cytokinestorm’.

,,Bij het coronavirus leidt die cytokinestorm tot vochtophoping in de longen, waardoor mensen aan de beademing moeten’’, beschrijft Huckriede. ,,Maar waarom dat bij de een wel gebeurt en de ander niet? We hebben nog geen idee.’’

Huckriede heeft wel een theorie – ‘maar dat is pure speculatie’. Hoe ouder je wordt, hoe meer infecties je in je leven voorbij hebt zien komen. Door het geheugen van je immuunsysteem wordt de afweer na elke infectie bijgesteld. ,,Het kan zijn dat je door die bijstelling van je afweer ook anders reageert op dit nieuwe virus. Dat zou ook verklaren waarom jonge mensen meestal niet ernstig ziek worden van dit virus.’’

Het geheim van kinderen

Kinderen blijven over het algemeen gespaard door het coronavirus. Hun klachten zijn meestal niet anders dan de klachten bij andere milde luchtweginfecties. Dat kan komen omdat de ACE-receptor (een eiwit aan de buitenkant van de cel) waarop het coronavirus aangrijpt bij kinderen minder voorkomt. Als dat klopt zou het virus bij kinderen de cel helemaal niet binnendringen en hoeft het immuunsysteem niet in actie te komen. Maar de verklaring kan ook zitten in het bijzondere afweersysteem van kinderen zelf.

,,Als je geboren wordt heb je een andere immuunrespons dan later in je leven’’, vertelt kinderarts en immunoloog Pieter Fraaij van het Erasmus MC. ,,Dat moet ook wel, anders zou je de cellen van je moeder afstoten.’’

Het immuunsysteem van kinderen is anders (en niet per se slechter)

Sommige artsen zeggen dat het systeem van kinderen ‘nog niet goed ontwikkeld is’, maar dat bestrijdt Fraaij. ,,Het immuunsysteem van kinderen werkt anders, niet slechter. Het is fascinerend hoe goed kinderen beschermd zijn. Ze zijn vatbaar voor elk nieuw virus en toch gaan ze – in onze westerse samenleving in ieder geval – niet massaal ten onder aan infecties. Van hun geboorte tot hun tweede of derde jaar zijn ze kwetsbaar, daarna blijken ze vrij robuust. Soms beter beschermd dan volwassenen. Een ziekte als waterpokken is voor kinderen onschuldig maar moet je als volwassen zwangere vrouw niet krijgen.’’

De periode tussen 3 en 12 jaar is ook wel de ‘infectious diseases honeymoon’ genoemd. Bij meerdere soorten infecties blijken kinderen van die leeftijd goed beschermd, bijvoorbeeld bij oudere coronavirussen als SARS1 en MERS. ,,Het is ook bekend van de Spaanse griep, waarbij kinderen en ouderen relatief minder aangedaan werden dan volwassenen tussen de 20 en 50 jaar. Bij ouderen was dat te verklaren omdat ze eerder een infectie hadden gehad die er erg op leek. Maar wat kinderen beschermde is het grote geheim dat nog niet is opgelost. Wat het mechanisme erachter is weten we niet.’’

Als sommige coronapatiënten inderdaad ten onder gaan aan hun eigen immuunrespons, kan die afwijkende werking van het immuunsysteem van kinderen verklaren waarom zij die reactie niet krijgen.

Je immuunsysteem verandert heel je leven lang

Kinderen zijn dus minder kwetsbaar voor corona. Ouderen daarentegen des te meer. Juist om onze opa’s en oma’s te beschermen zitten we massaal thuis op de bank ons afweersysteem te verwaarlozen – zoals Erik Scherder vreest.

Je immuunsysteem is je hele leven lang aan het veranderen. Als je infecties doormaakt, leren je T-cellen en B-cellen bij en weten de volgende keer beter hoe ze de strijd moeten voeren. Toch is het niet zo dat je immuunsysteem altijd maar sterker wordt. Het is bekend dat ouderen zwakker zijn en meer vatbaar voor bijvoorbeeld een simpele griep. De vele griepdoden die elk jaar vallen zijn voornamelijk ouderen, mensen die toch al heel vaak de griep hebben gehad.

Mieke Boots is immunoloog in het UMCG en gespecialiseerd in veroudering van het immuunsysteem. ,,Het gaat om de balans’’, zegt ook zij. Als je ouder wordt verandert die. ,,Op latere leeftijd heb je minder cellen in het aangeleerde immuunsysteem tot je beschikking, daardoor kun je op nieuwe virussen minder specifiek reageren. Je leunt dan in verhouding meer op je aangeboren immuunsysteem, dat wel behoorlijk op peil blijft.’’

Maar Boots denkt niet dat die veroudering van het immuunsysteem zelf het probleem is in de strijd tegen het coronavirus. ,,Het virus slaat vooral toe bij kwetsbare ouderen met onderliggend lijden. Die kunnen het virus en de door het virus veroorzaakte schade onvoldoende afweren en opvangen. Gezonde ouderen kunnen dat wel.’’

Bijvoorbeeld bij hart- en vaatziekten en diabetes type-2 hebben patiënten onderliggende chronische ontstekingen. Kwetsbare ouderen hebben vaak een lichte, continue ontsteking, wat ook wel inflammaging wordt genoemd. ,,Je kunt je voorstellen dat als het afweersysteem daardoor continu aan staat, het onvoldoende kan reageren op nieuwe prikkels. Dat het dan als het ware al voortijdig is uitgeput. Je ziet dat deze kwetsbare ouderen vaak niet meer kunnen herstellen van een val, trauma, of een infectie. Als je dan, zoals bij corona kan gebeuren, een ontsteking krijgt in een van je meest kritische organen, de longen, dan red je het niet.’’

Geheugencellen kunnen lang overleven

Een oud immuunsysteem is niet altijd nadelig. Ouderen kunnen ook voordeel hebben van alles wat het immuunsysteem gedurende hun leven heeft geleerd. ,,De geheugencellen kunnen lang overleven. Bij de Mexicaanse griep waren ouderen juist minder kwetsbaar. Die hadden al een vergelijkbaar griepje gehad.’’

Bij het coronavirus is dat voordeel er niet. De bestaande immuniteit zou hier zelfs juist een nadeel kunnen zijn, denkt Boots. ,,Misschien is er bij sommige mensen toch al specifieke afweer aanwezig, hebben ze antistoffen in hun lichaam tegen oudere coronavirussen. Die kunnen een gunstige, maar soms ook een ongunstige rol spelen bij een virusinfectie.’’

Een fit leger: bewegen en gezond (en niet te veel) eten helpt

Immunoloog Mieke Boots geeft hersenwetenschapper Erik Scherder gelijk: beweging is goed voor het immuunsysteem – net als gezond en niet te veel eten trouwens. Gezonde ouderen hebben bijvoorbeeld minder last van inflammaging omdat ze ook ontstekingsremmende stoffen aanmaken en daarmee de balans kunnen herstellen.

,,Actieve spieren blijken stofjes aan te maken die gunstig zijn voor de afweer. We weten nog onvoldoende wat die stofjes precies doen, maar het lijkt te maken te hebben met het evenwicht in de immuunreactie. Spieren spelen ook een rol in die balans.’’

Ouderen die actiever zijn hebben minder ontstekingen en een verbeterde afweer, zo stellen Erik Scherder, cardioloog Leonard Hofstra en viroloog Eric van Gorp in hun manifest Coronavirus; wat kunnen we er zelf aan doen? Met een snellere bloedsomloop komen meer witte bloedcellen vrij, zo beschrijven zij, en beweging geeft een ‘stress-respons’ waardoor adrenaline vrijkomt dat T-cellen en NK-cellen activeert.

Een half uur matig bewegen helpt al

,,Het werkt al als je matig intensief beweegt’’, zegt Scherder. ,,Een half uur per dag wandelen heeft al resultaat. Of als je in lockdown zit: doe een paar oefeningen.’’ Wat precies helpt tegen het coronavirus weten de onderzoekers nog niet, maar bewegen kan nooit kwaad.

Scherder: ,,We deden deze oproep al voordat we wisten dat zoveel mensen met obesitas op de intensive care liggen. Dit is een extra bevestiging: zorg dat je gezond leeft. Wij roepen dit al jaren, en misschien dat er nu een keer wordt geluisterd. Want er heerst namelijk ook een andere pandemie in onze samenleving, de pandemie van lichamelijke inactiviteit. Die kost meer levens dan corona.’’

En soms heb je gewoon pech

Niet iedereen kan er overigens zelf voor zorgen dat het immuunsysteem fit en in balans blijft. Soms heb je gewoon pech. Dat is wat geneticus Lude Franke onderzoekt. Hij weet dat sommige mensen in hun DNA een specifieke afwijking hebben die immuunziektes veroorzaakt. Zo’n afwijking kan er bijvoorbeeld toe leiden dat het afweersysteem lichaamsvreemde en lichaamseigen stoffen niet meer kan onderscheiden waardoor het immuunsysteem het eigen lichaam aanvalt.

Franke: ,,Ik vraag me af of mensen die bij het coronavirus een zeer ernstig ziektebeeld krijgen door een afweerreactie ook zo’n onderliggende erfelijke afwijking hebben.’’

Vergeet nooit een vijand

Franke vond immunologie op de universiteit een ‘rotvak’. Omdat het zo enorm ingewikkeld is. Alles hangt met alles samen. Er zijn allerlei soorten cellen en eiwitten die allemaal hun eigen rol spelen. Ze vechten, doden, vernietigen, signaleren, presenteren, houden in toom, ruimen op, onthouden, trainen, binden, eten, verteren, vervoeren, prikken, herkennen. En dat zijn alleen nog maar de simpele vertalingen van wat er op moleculair niveau gebeurt.

Het draait allemaal om balans. Een immuunreactie kan zoals gezegd heel efficiënt met een snotneus een virus afvoeren, maar ook zo uit de hand lopen dat je van de reactie zelf op de intensive care belandt. Hoe dat komt, is de grote vraag waar nu met man en macht aan wordt gewerkt. Wat gebeurt er in het immuunsysteem van coronapatiënten, waar gaat het mis, welke antistoffen worden aangemaakt als het virus is overwonnen?

Als we die antwoorden hebben kunnen artsen en onderzoekers het immuunsysteem helpen in de strijd. Dan weten ze preciezer welke medicijnen ze moeten gebruiken, welke behandeling aanslaat. En nog belangrijker: dan kunnen ze een vaccin ontwikkelen.

Vaccins en immuniteit

Een vaccin doet wat de boodschappers van het immuunsysteem normaal gesproken pas doen als een virus al het lichaam is binnengedrongen: de kenmerken van de indringer presenteren aan het immuunsysteem zodat de specifieke troepen worden getraind om ertegen te vechten. Wie is ingeënt tegen een virus heeft die troepen al klaar staan en wint met overmacht – al voordat het virus kans ziet om je ziek te maken. De gevaccineerde is net zo goed beschermd als degene die het virus al heeft gehad.

Die immuniteit is wat de grote epidemieën in het verleden heeft overwonnen. Het afweersysteem, al dan niet geholpen met vaccins, vergeet vrijwel nooit meer een verslagen vijand. Ook bij de bestrijding van het coronavirus is de hoop uiteindelijk gevestigd op immuniteit. De vraag is, zoals bij elke epidemie: hoeveel slachtoffers zullen vallen voordat het zover is?

menu