Doeko Bosscher: ,,Coorona heeft de levens van de meesten van ons echt niet ontwricht. Wel hebben we ontdekt dat we zaken anders kunnen aanpakken.’’

Historicus Doeko Bosscher over onzekere tijden: 'Er is veel boosheid, we zijn het kompas een beetje kwijt'

Doeko Bosscher: ,,Coorona heeft de levens van de meesten van ons echt niet ontwricht. Wel hebben we ontdekt dat we zaken anders kunnen aanpakken.’’ FOTO JASPAR MOULIJN

Geen rijtoer, geen hoedjes, een sobere plechtigheid. Prinsjesdag vindt deze week plaats in zeer onzekere tijden. In wat voor tijd leven we en waar gaan we naar toe? Historicus Doeko Bosscher geeft zijn mening.

Alles is anders dit jaar. De vaste ijkpunten zijn goeddeels weggevallen, constateert Doeko Bosscher. Zoals concerten, toneelvoorstellingen, festivals als Lowlands, en ook gaan velen niet op vakantie. Het is dat de natuur gewoon zijn gang gaat en dat de bladeren aan de bomen bruine kleuren aannemen. „Anders zou je nu net zo goed kunnen zeggen dat het 10 juni is in plaats van 10 september. De dagen glippen nu als zand door je handen.”

Doeko Bosscher (71) is emeritus hoogleraar eigentijdse geschiedenis in Groningen. Hij was ook rector magnificus en voor de PvdA raadslid en wethouder in de vroegere gemeente Warffum. Schreef over zeer uiteenlopende onderwerpen: de Anti-Revolutionaire Partij, over de dekolonisatie, de Koude Oorlog en binnenkort verschijnt mede van zijn hand een boek over de geschiedenis van de 25 eilanden in Nederland.

Corona maakt alles anders, dus ook Prinsjesdag

Dinsdag is het Prinsjesdag. Weer een traditionele gebeurtenis die anders is dan anders. Ook inhoudelijk. Hoewel we in een economische crisis zijn beland, zal het kabinet naar verwachting een feestbegroting presenteren. Het geld kan niet op. Geleend geld, dat wel, maar de rente is erg laag, dus geen haan die ernaar kraait. Ook VVD en CDA niet, partijen die altijd prat gingen op hun zuinigheid.

‘Corona’ maakt alles anders, zo lijkt het. Veel mensen hebben het gevoel dat we op een kantelpunt in de geschiedenis zijn beland. Bosscher: „We zijn inderdaad het kompas een beetje kwijt. Er is veel boosheid in de samenleving. Het vertrouwen in elkaar en in de overheid is gedaald tot een niveau dat we de afgelopen 75 jaar niet voor mogelijk hielden.”

De opkomst van China als grootmacht

Maar, stelt Bosscher, dit komt niet alleen door de coronacrisis. Daarvoor was de hele wereld al ingrijpend aan het veranderen. „Neem de opkomst van China als grootmacht: die is al veel eerder voorspeld, maar gaat veel sneller dan we dachten. Voeg daarbij de Brexit. Voorheen waren de Britten onze bondgenoten en konden we samen met hen optrekken. Nu staan we alleen en zijn we een kleine bondgenoot geworden.”

Het was voor de Nederlandse regering ook een hard gelag dat de Duitse regering niet aan haar kant stond bij de discussie over het steunpakket aan Spanje en Italië. „Voorheen zou je op dit soort onderwerpen steun verwachten van de bondskanselier en de Duitse minister van financiën, maar die bleef nu uit.”

De wereld verandert, onze invloed daarop lijkt kleiner te worden en dat maakt mensen onzeker. Discussies verharden, mensen komen meer tegenover elkaar te staan. Tijdens de coronacrisis viel het Bosscher op dat dit nu ook geldt voor jongere en oudere generaties, op een manier die nog nooit eerder vertoond is.

„Neem wat columniste Marianne Zwagerman zei over ‘dor hout’ dat opgeruimd wordt. Jort Kelder die zegt dat we ‘obese 80-plussers’ aan het redden zijn. Ouderen moeten zichzelf maar beschermen tegen corona, dan kunnen jongeren hun gang gaan. En als ouderen overlijden, dan zou dat anders toch wel binnenkort gebeuren. Het is nog nooit vertoond dat er zó over oudere generaties wordt gedacht.”

Toch: Marianne Zwagerman is 51, Jort Kelder bijna 56, en daarmee zijn beiden niet echt meer representanten van jongeren. Van harde jongerenprotesten is geen sprake, al lappen velen van hen de coronaregels aan hun laars. De hedendaagse jeugd laat veel over zich heen komen. Neem de studiefinanciering: ze moeten tegenwoordig hun hele beurs lenen, waar oudere generaties die grotendeels cadeau kregen van de overheid. Willen jongeren tegenwoordig een huis kopen, dan moeten ze zich flink in de schulden steken.

Bosscher: „O zeker, op dat vlak zouden de jongeren zich wat meer mogen uitspreken. Maar dat vind ik iets heel anders dan met corona. Dat mensen vinden dat ouderen zich maar moeten opsluiten, dat ze niet aan het maatschappelijk leven mee moeten doen en blij mogen zijn dat ze nog leven, die verharding, dat gebrek aan solidariteit vind ik ongehoord. Ik trek het mezelf niet zo aan, al ben ik 71, maar ik vind het historisch fascinerend dat het zo gaat.”

Komt er een einde aan de jarenlange dominatie van de VVD?

Tijdens Prinsjesdag en de Algemene Beschouwingen zullen de Kamerverkiezingen in maart hun schaduw vooruit werpen. Zal er dan een eind komen aan de jarenlange dominantie van de VVD? Die partij drukte de afgelopen veertig jaar als geen ander haar stempel op het landsbestuur. In de periode sinds 1980 maakte zij dertig jaar lang deel uit van de regering, slechts tien jaar zat zij in de oppositie. Mark Rutte zit nu bijna tien jaar in het Torentje.

De liberalen waren altijd voorstander van een kleine, maar slagvaardige overheid. Onder de vlag van het neoliberalisme vonden er tal van privatiseringen plaats.

Nu is de overheid terug van weggeweest. Grote bedrijven als KLM liggen aan het infuus van de staatskas. Bosscher: „Het lijkt me logisch dat er eisen komen aan al die staatssteun, dat we eisen gaan stellen aan de bedrijfsvoering. Dat hebben we ook gedaan toen we ABN Amro en ING overeind hielden.”

„Ik weet nog dat we Wim Thomassen dertig jaar geleden eens te gast hadden bij de universiteit. Hij was een van de oprichters van de PvdA en is burgemeester van Rotterdam geweest. We reden met hem langs het hoofdstation en zagen bij de toenmalige PTT- gebouwen vlaggen hangen met teksten over de privatisering, met als strekking dat dit een goede zaak zou zijn. Helemaal geen goede zaak, zei Thomassen al. Ik zeg niet dat we terug moeten naar de staatsbedrijven van toen. Die waren log en bureaucratisch. Als je een telefoonaansluiting aanvroeg, duurde het weken voor er een paar mannen kwamen die met allerlei draden en schroeven in de weer waren om dat te maken.”

„Maar nu strekt de privatisering zich ook uit tot de energiebedrijven en de zorg. Mensen krijgen een persoonsgebonden budget, er zijn bureaus die dat geld allemaal opstrijken. Hoeveel miljoenen vloeien er zo niet weg?”

'Oorlog niet te vergelijken met coronacrisis'

Dat zou dus betekenen dat we straks bij de verkiezingen de VVD van Mark Rutte weg zullen stemmen? Bosscher: „Aan voorspellingen doe ik niet. Wie kan Mark Rutte verslaan? Sigrid Kaag? Zij heeft een Palestijnse man, ik vrees dat veel mensen er nog niet aan toe zijn dat hij ‘first husband’ zal zijn naast de premier. En ik merk dat veel mensen vinden dat ze ‘koninginnelijk’ praat... Mark Rutte is een zeer intelligente man. Hij realiseert zich dat het neoliberalisme over de datum begint te raken. Je ziet hem al naar het midden opschuiven, net als hij heeft gedaan in de discussie over zwarte piet.”

Veel mensen zullen ‘corona’ de meest ingrijpende crisis sinds 1945 vinden. Destijds, na de Bevrijding, dachten veel mensen dat ‘alles anders’ zou worden, dat in politiek opzicht een nieuwe tijd zou aanbreken. Zij kwamen bedrogen uit. De verzuilde politieke partijen namen de touwtjes weer in handen, al gingen de sociaaldemocraten verder als PvdA en de liberalen als VVD. Zou dit zich na de coronacrisis niet kunnen herhalen?

„Ik vind dat je de oorlog niet met de coronacrisis kunt vergelijken. De impact van de oorlog was vele malen groter. Bedenk dat, vooral in de eerste bezettingsjaren, velen meenden dat dit blijvend was, dat Duitsland de dienst zou blijven uitmaken in Europa. Na de oorlog zijn er liefst 200.000 mensen opgepakt die verdacht werden van collaboratie. Voor een deel was dat onterecht.”

'We leren ook van de coronacrisis'

„Corona heeft de levens van de meesten van ons echt niet ontwricht. Wel hebben we ontdekt dat we zaken anders kunnen aanpakken. We hoeven niet elke dag naar ons werk te reizen, al houden we wel behoefte aan contact met onze collega’s. We hoeven niet zo veel kilometers te vreten.”

„Wat ik wel verontrustend vind, is dat mensen hierover zo van hun à propos raken. Want hoe gaat het dan als we later ernstiger crisissen krijgen, met het milieu en de klimaatverandering? Aan de andere kant, zijn er ook hoopvolle ontwikkelingen. Er ontstaat wel weer een nieuw evenwicht. Neem de Britten, die merken dat ze Europa toch nodig hebben en komen op een bepaalde manier weer bij ons terug. De coronacrisis baart ons zorgen, maar we leren hier ook van.”

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct