Het is vrijdag 9 april 10 jaar geleden, maar voor wie de gebeurtenissen meemaakte voelt het als de dag van gisteren. Ook 10 jaar na het schietdrama in winkelcentrum de Ridderhof in Alphen aan den Rijn zitten zij er nog steeds middenin. Het boek is niet dicht. Een verhaal over een groot trauma en een gebroken belofte.

De mensen zeggen vaak ’o, van dat grote ongeluk met die brug en die hijskranen’, als Ria van Donk-Jansen vertelt dat ze uit Alphen aan den Rijn komt. „De Ridderhof? Het lijkt wel of de schietpartij is gewist uit het geheugen van Nederland.”

Ze is nooit meer de oude geworden. En ze is beslist niet de enige die na tien jaar nog steeds last heeft van de gebeurtenissen op 9 april 2011. Die zonovergoten zaterdag schoot de 24-jarige Tristan van der V. in De Ridderhof – zo’n typisch Nederlands wijkwinkelcentrum uit de jaren 70 – zes mensen dood en verwondde er zestien, waarna hij zichzelf bij de kassa’s van Albert Heijn van het leven beroofde.

Mark Rutte was in april 2011 net zes maanden minister-president. In de 10 jaar die volgden maakte hij meerdere grote crises mee – zoals MH17, de toeslagenaffaire en ook natuurlijk corona – maar het Ridderhofdrama was de eerste. De mensen die oog in oog met de schutter stonden hebben het nog steeds over de woorden van troost die Rutte bij twee herdenkingsgelegenheden vlak na het drama uitsprak.

Betrokkenen denken in termen van voor en na het schietdrama

„Voor iedereen die hierbij betrokken was, was dit een verschrikkelijke dag die hun leven zal tekenen. Mensen die hierbij betrokken waren zullen denken in termen van ervoor en erna”, zei de minister-president tijdens een snel belegde herdenkingsbijeenkomst zondagavond na het schietdrama. Voorspellende woorden die uitkwamen.

Maar de belofte die hij namens heel Nederland nog geen twee weken later uitsprak bij opnieuw een herdenking – dit keer in het plaatselijke theater Castellum – kwam hij volgens de overlevers niet na.

De premier had het over een van de dodelijke slachtoffers, Margriet ter Haar van kledingzaak Square Mode die in plaats van te vluchten haar best deed om mensen te waarschuwen voor de schutter. „Zij keek niet weg. Ook niet op dat afschuwelijke moment”, zei Rutte toen. „Tegen u die verder moet met het gemis en het verdriet, tegen u allemaal die de gevolgen van deze tragedie een leven lang zult voelen, kan ik alleen maar dit zeggen: ook wij kijken niet weg. Er staan mensen om u heen die willen helpen de pijn te dragen. Vandaag, morgen, en daarna.”

De zware last is niet te dragen; Peter Onyegbari is nog slechts een schim van de trotse man die hij was

Peter Onyegbari liep op 9 april de schutter buiten op de parkeerplaats tegen het lijf en werd rennend voor zijn leven geraakt door drie kogels. Een aantal weken later viel op dat hij hoopvol was dat hij zijn leven weer goed zou kunnen oppakken. Hij had veel vragen – de meeste begonnen met ’wat als?’ – en diep vanbinnen was hij vaak bang. Maar hij dacht dat het allemaal zou slijten. En hij was erg onder de indruk van de warme aandacht die hij kreeg van de minister-president. „Mark Rutte, wat is die aardig. Alsof je met een buurman zit te praten. Het was een belevenis”, zei de Alphenaar indertijd.

„Het voelde alsof we gezien werden. Maar het waren maar woorden”, zegt Ellen, de vrouw van Onyegbari, nu tien jaar later. „De daden zijn niet gevolgd.” Haar man draagt lichamelijk en geestelijk nog altijd de zware last van het schietdrama. Hij had als meubelmaker zijn eigen bedrijf – en was er heel trots op – maar nu kan hij niet meer werken. Hij is een ander mens geworden, een schim van de man met wie ze trouwde. Het is voor hem niet te doen om anno 2021 zelf over de gevolgen van het drama te praten.

Onyegbari is een van de meer dan honderd mensen die nog steeds zijn verwikkeld in een traag verlopende schadeprocedure. Na jaren van rechtszaken – de politie ging na een verloren hoger beroep zelfs in cassatie – stelde de Hoge Raad in september 2019 vast dat het korps aansprakelijk is voor de gevolgen van het schietdrama: het gaat dan niet alleen om overlijdens- en letselschade, maar ook om andere immateriële én materiële schade. De politie Hollands Midden had immers een wapenvergunning verstrekt aan Tristan van der V., terwijl er informatie beschikbaar was dat hij een ernstige psychische stoornis had.

,,Sinds die uitspraak denken veel mensen dat alles is afgehandeld’’, zegt Ria van Donk-Jansen. Maar zo is het niet. Laatst wees ze de schade-expert de deur, nadat ze een paar uur lang was ’doorgezaagd’ over het posttraumatisch stresssyndroom dat zich bij haar ontwikkelde na het Ridderhofdrama. Ze was behoorlijk overstuur, ze had de indruk dat het expertisekantoor, ingeschakeld door de stichting Vergoeding schade slachtoffers schietincident Alphen aan den Rijn (VSSA), eropuit is om haar gezondheidsklachten toe te schrijven aan iets anders dan het schietdrama.

loading

Ria van Donks grootste trauma is misschien wel wat ze níét heeft gedaan: „Meneer Deutekom zat in een scootmobiel ...”

Op die zonnige zaterdag 10 jaar geleden kwam Ria van Donk Peter Onyegbari tegen toen ze de Ridderhof binnenging. Hij was op weg naar buiten hield de deur voor haar open. Zij liep naar viswinkel Topvis. En ineens was er dat rare geluid. ,,Ik stond naast meneer Deutekom’’, zegt ze. ,,Adem Aksoy was er ook. Hij stond net een visje te eten.’’ Aksoy liep richting de uitgang, kijken wat er aan de hand was. Hij werd in zijn buik geschoten. ,,Ik zag hem neervallen’’, zegt Ria. Ze kan het na al die jaren nog goed terughalen. ,,Vertwijfeling. Ik dacht: wat ik zie dat kan niet. Ik ben in De Ridderhof. Maar mijn benen zeiden: ga jij maar even rennen.’’

Ze vluchtte, Tristan heeft vlak achter haar gelopen. Het grootste trauma gaat misschien wel over wat ze níét heeft gedaan. ,,Meneer Deutekom kon niet wegkomen, hij zat in een scootmobiel.’’ Ze schiet nog steeds vol, ze neemt het zich diep in haar hart kwalijk dat ze in een fractie van een seconde voor zichzelf koos. Overleversschuld. Frans Deutekom (80) was één van zes dodelijke slachtoffers. ,,Je ziet iemand neergeschoten worden bij Topvis, in je eigen winkelcentrum. Ik heb het er heel moeilijk mee gehad, dat ik niet geprobeerd heb om hem weg te krijgen. Zijn zoon Ben zei later: ’Ria, daar kan jij niets aan doen’. Maar zo voelt het niet.’’

De Alphense maakte een dik plakboek, waarin ze behalve de krantenknipsels die ze verzamelde en lieve kaartjes die ze kreeg ook haar eigen observaties stopte: wat ze meemaakte in de Ridderhof, maar ook hoe ze zich voelde toen ze thuis kwam en haar man Ton weer zag. Ze schreef: ,,Helemaal in shock heb ik mijn verhaal gedaan. En daarna was ik helemaal de weg kwijt en riep ik alleen maar ’Al die mensen daar ... Al die mensen daar ...’ Ik heb een uur door de gang gelopen om maar moe te worden.’’

Je merkt aan alles: dat plakboek heeft ze niet nodig om het allemaal terug te halen. Haar leven is inderdaad in te delen in ’voor het schietdrama en erna’. Ze kreeg de diagnose posttraumatische stressstoornis, kon niet meer werken en raakte haar baan kwijt. ,,Ik was 59, ik heb het niet kunnen afmaken.’’ Over hoe ze zich voelt: ,,Je staat altijd aan. Ik word weleens gestoord van mezelf. Als mijn man niest zit ik tegen het plafond. Voor hem is het ook moeilijk. Ik ben niet meer de Ria met wie hij 48 jaar geleden trouwde. Ja, natuurlijk: hij weet waardoor het komt als het weer eens niet goed gaat. Maar toch ...’’

Het frustreert Ria enorm dat ze nog steeds zo’n last heeft van die 3 minuten waarin het drama zich voltrok

Ria van Donk staat niet graag in de belangstelling. Bij een uitzending in 2016 van Jeroen Pauw over het Ridderhofdrama zat ze op de achterste rij. ,,Ik ben niet de belangrijkste. Er zijn zoveel anderen die hierdoor zwaar geraakt zijn’’, zegt ze. Maar het frustreert enorm dat ze nog steeds zo’n last heeft van die 3 minuten, de tijdspanne waarin de schutter zijn bloedige spoor door de Ridderhof en door de levens van vele tientallen mensen trok. Het frustreert dat ze – zo voelt het – niet wordt geloofd als ze tegen de schade-expert zegt dat haar psychische klachten hun oorsprong hebben in de gebeurtenissen op die zonnige zaterdag in het winkelcentrum bij haar om de hoek. Het frustreert dat er geen schot zit in de afhandeling van de procedure die ze startte.

Ze had gehoopt dat ze eindelijk een punt achter de hele geschiedenis had kunnen zetten, toen de Hoge Raad in 2019 uitspraak deed. Een beetje in lijn met de reactie van Mark Rutte meteen na die uitspraak: hij zei dat er eindelijk een einde was gekomen aan een heel lange procedure en dat hij hoopte dat het bij nabestaanden en slachtoffers enige rust zou brengen. Vijf maanden na het oordeel van de Hoge Raad schreef Erik Akerboom, de toenmalige korpschef van de Nationale Politie, een brief aan de slachtoffers. De een kreeg hem wel, de ander niet. ,,Kijk maar’’ zegt Ria, terwijl ze het document uit een dikke stapel Ridderhofcorrespondentie plukt.

Akerboom schreef: ‘Deze uitspraak betekent een einde aan een lang traject en biedt zowel u als de politie duidelijkheid’. Hij kondigde de oprichting van een onafhankelijk fonds aan, die zou gaan zorgdragen voor de afwikkeling van de schades. ‘Hoewel geen enkele financiële vergoeding opweegt tegen het door u ervaren leed, spreek ik bij dezen de hoop uit dat een voortvarende en zorgvuldige afwikkeling van de schade enigszins bijdraagt aan uw verdere verwerking ervan’.

Niet gelukt, zegt Ria. ,,Als ik de minister-president nu zou tegenkomen, is dat de enige vraag die ik voor hem heb: waarom moet iets zolang duren? En dat gaat het niet alleen om mij.’’

De slachtoffers worden gemangeld in langdurige procedures en aan hun lot overgelaten

Orlando Kadir van Corpocon Legal, die Ria van Donk, Peter Onyegbari en meer dan honderd andere slachtoffers van het schietdrama bijstaat, zegt dat er ondanks mooie beloften weinig schot zit in de procedures. Slechts een paar handen vol eenvoudige schades zijn uitgekeerd. Maar hij is bang dat er voor de rest telkens afzonderlijke langdurige rechtszaken moeten worden gevoerd.

In voorbereiding is een proefproces in de kwestie Johan Nievaart, die bij het Ridderhofdrama gewond raakte. Het begin van een desastreuze neerwaartse spiraal: hij kon zijn werk niet meer doen vanwege zijn kapotte schouder, hij raakte zijn zaak kwijt, zijn huis, zijn gezondheid. Uitroken, noemt Kadir de tactiek van de aansprakelijken en hun vertegenwoordigers. Hij wil eigenlijk geen zaken meer doen met stichting VSSA of het door haar ingeschakelde expertisebureau. ,,Dat zou ook niet nodig moeten zijn: de politie is aansprakelijk.’’

De slachtoffers zijn aan hun lot overgelaten, vindt hij. En zo voelt het ook voor Ellen, die heeft gezien hoe haar man Peter Onyegbari in zijn hoofd steeds meer ging worstelen met wat hem op 9 april 2011 overkwam. ,,Bizar, 10 jaar geleden. Het is nog steeds of het gisteren is gebeurd. Het gevoel is onaangenaam: als rubber dat telkens weer wordt uitgerekt en losgelaten. Het steekt: niet gezien worden, geen erkenning krijgen. We vinden geen rust, we kunnen het niet afsluiten.’’

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct