Twee hoogleraren van de Rijksuniversiteit Groningen slepen de meest prestigieuze wetenschappelijke onderscheidingen in de wacht. Hoogleraar Pauline Kleingeld wint de Spinozapremie met haar onderzoek naar de filosoof Immanuel Kant. Hoogleraar Linda Steg krijgt de Stevinpremie voor haar onderzoek naar duurzaam gedrag.

 

Pauline Kleingeld sleept de Spinozapremie binnen

Hoogleraar ethiek en haar geschiedenis Pauline Kleingeld wijdde haar loopbaan aan de geschiedenis van een man die er uitgesproken racistische ideeën op nahield en er niet over peinsde met vrouwen over een serieus onderwerp te praten: de filosoof Immanuel Kant.

Pardon?

Dé verlichtingsfilosoof en voorvechter van moraal en individuele vrijheid een racist?

‘Durf te denken’, zo luidt een van de veelgeciteerde uitspraken van Kant. En dat deed Kleingeld. Terwijl andere auteurs de achttiende-eeuwse filosoof wegzetten als een racist en een seksist, dolf zij een spade dieper en blies het stof van een vergeten discussie van Duitse intellectuelen over wereldburgerschap, onder wie Kant, die aan het einde van de achttiende eeuw plaatsvond.

Haar conclusies zijn baanbrekend

De Spinozacommissie schrijft:

,,In haar internationaal veelgeprezen en prijswinnende monografie Kant and Cosmopolitanism laat Kleingeld haar licht schijnen op het vergeten filosofische debat over kosmopolitisme in Duitsland aan het eind van de achttiende eeuw. Kant speelde daarin een belangrijke rol. Ze toont aan dat Kants opvattingen over politieke thema’s als rassenhiërarchie, verlichte autocratie en Europees kolonialisme na de Franse revolutie radicaal veranderden. Dat is nooit eerder vastgesteld. Haar monografie is door internationale vakgenoten ontvangen als ‘een overtreffende trap van wetenschap, een nieuw ijkpunt in de interpretatie en analyse van Kants werk’ en ‘een keerpunt in verschillende opzichten met een enorme impact op het veld’.''

Oftewel: de filosoof die voorheen zijn studenten nog adviseerde welk type slaaf het meest geschikt is voor het werk op plantages was tot een ander inzicht gekomen. Nou ja, wat betreft zijn rassentheorie dan.

Kleingeld: ,,Want hij bleef een seksist die betoogde dat vrouwen van nature ongeschikt waren voor het burgerschap. En als vrouwen met hem over de Franse Revolutie wilden praten, veranderde hij het onderwerp in koken en recepten.’’

Kant ontwikkelde zijn belangrijkste theorieën over moraal en gelijkwaardigheid in de periode dat hij nog overtuigd was van de superioriteit van het witte ras, en zijn seksisme heeft hij nooit opgegeven.

loading

Hij schrijft mens maar hij bedoelt man

Kleingeld: ,,Het denken van Kant heeft een belangrijke rol gespeeld – en doet dat nog steeds – bij het ontwikkelen van politieke ideeën. Dan wil ik dus weten in hoeverre die denkbeelden in zijn politieke theorie zijn geslopen. Als Kant bijvoorbeeld zegt dat ieder mens recht heeft op burgerschap en onafhankelijkheid dan bedoelt hij mannen.''

Hij schrijft ‘mens’, maar hij bedoelt man, zegt Kleingeld. ,,De implicatie hiervan is dat de meerderheid van de mensheid dat burgerschap niet heeft. Dus wanneer iemand zich bij het ontwikkelen van een hedendaagse politieke theorie op Kant baseert dan moet diegene goed oppassen en kijken of er niet per ongeluk iets van die denkbeelden is overgenomen. Pas dan kun je ze ook overwinnen. Kant reikt ons met zijn filosofie gelukkig zelf de wapens aan om deze denkbeelden te bestrijden.’’

Bedoelde hij nou wel alle mensen?

Kleingeld stuitte bij toeval op zijn ideeën over ras en sekse. ,,Ik begon me eind jaren tachtig in de vraag te verdiepen wat Kants visie op vrouwen was. Hij sprak over geloof in vooruitgang voor de mensheid, maar bedoelde hij nou wel alle mensen? Het viel me op dat hij ergens schreef dat vrouwen een belangrijke rol hebben, omdat ze mannen dwingen zich netjes te gedragen. Daardoor ontwikkelen mannen allerlei vermogens, maar vrouwen niet.''

Daar was iets geks aan de hand, constateerde Kleingeld.

,,Vrouwen maken in zijn visie zelf nauwelijks vooruitgang. Het is nog maar vrij recent dat we ons in verbazing naar dergelijke vooroordelen omwenden. Toen ik nog studeerde, ik spreek over eind jaren tachtig, was er een professor die in alle ernst beweerde dat vrouwen passief waren en ondergeschikt aan mannen. Dat had volgens hem alles te maken met het eitje dat maar passief op de actieve zaadjes van de man lag te wachten.’’

Kleingeld wist tijdens haar studie dat Kant racistische denkbeelden had. ,,Maar ik dacht dat het een vroege periode was dus ik liet het een beetje links liggen. Pas later ontdekte ik, onder meer door zijn collegedictaten te lezen, dat hij in dezelfde jaren dat hij zijn ethische hoofdwerken schreef racistische overtuigingen had en een voorstander van kolonialisme was. De man van menselijke waardigheid! De man die zegt dat je een ander mens nooit slechts als middel mag gebruiken!’’

Een moderne Kantiaanse ethiek

Hoogleraar Pauline Kleingeld weigert Kant een kind van zijn tijd te noemen. ,,Want hij ging om met mensen die er heel andere denkbeelden op na hielden. Een vriend met wie hij bijna dagelijks lunchte was zelfs de auteur van een boek over de emancipatie van de vrouw. En ook op het gebied van ras waren er andere ideeën. Pas na de Franse Revolutie keert hij zich fel tegen slavernij en kolonialisme. Het is nog steeds niet duidelijk wat de oorzaak van die verandering was, maar zijn latere visie volgt natuurlijk wel uit zijn eigen idealen van vrijheid en gelijkheid.’’

Kleingeld wil uiteindelijk – door een nieuwe reconstructie van Kants argumenten – een moderne Kantiaanse ethiek ontwikkelen. Ze pleit voor het gebruik van ‘Kant tegen Kant’. ,,Zijn ideeën over ethiek en menselijke waardigheid zijn nog steeds de moeite waard, omdat hij filosofische argumenten geeft voor de bestrijding van vooroordelen, inclusief zijn eigen vooroordelen.’’

Biografie Immanuel Kant

Immanuel Kant werd in 1724 in de Oostpruisische stad Koningsbergen als zoon van een zadelmaker geboren. Hij zou er zijn hele leven blijven wonen. Hij werd beroemd dankzij twee belangrijke werken: Kritiek van de zuivere rede (1781) en Kritiek van de praktische rede (1788). In het eerste werk stelt hij onder meer dat onze kennis van de werkelijkheid mede door ons eigen kenvermogen wordt gevormd. In het tweede werk schrijft hij over moreel gedrag en spreekt van een morele wet die universeel is en voorschrijft hoe alle mensen zich dienen te gedragen.

 

***

Linda Steg sleept de Stevinpremie binnen

Linda Steg (55) sjouwde in haar jeugd door de bossen van Appelscha waar haar ouders een antiekwinkel hadden.

Groeide hier – tussen de bomen en het geschetter van vogels - het besef dat de kleine blauwe bol die met een verpletterende snelheid door een immens duister universum suist zo kwetsbaar is?

Ze betwijfelt het.

Waarom gedragen mensen zich duurzaam?

Feit is dat hoogleraar Linda Steg al jarenlang onderzoekt waarom mensen zich duurzaam gedragen. Feit is ook dat ze weigert ook maar een flintertje informatie over haar eigen gedrag op dat gebied prijs te geven.

,,Als je onderzoek doet naar mensen is het heel belangrijk dat je de personen die je vragen stelt niet beïnvloedt. Daarin verschilt mijn werk wezenlijk van collega-wetenschappers die materie onderzoeken. Je mag niet uitsluiten dat mensen mij bepaalde antwoorden geven om mij te pleasen , omdat ze denken dat ik een bepaald antwoord wil horen.’’

Dus vangt ze regenwater op om te recyclen? Liggen er zonnepanelen op het dak? Beweegt het Steg-huishouden zich zonder fossiele brandstoffen voort? Ze glimlacht. ,,Nee, daar geef ik echt geen antwoord op.’’

loading

Het draait niet alleen om geld, het voelt goed om duurzaam te handelen

Zij en haar team experimenteerden, ondervroegen, deden veldstudies en trokken conclusies. Ze keken naar autogebruik, energieverbruik in woningen, duurzaam voedsel en reductie van huishoudelijk afval.

Waarom schaft de ene persoon wel een zonnepaneel aan en vult een ander doodleuk zijn zwembad met keer op keer met tientallen liters drinkwater?

Een van de belangrijkste conclusies is dat mensen niet alleen bereid zijn zich duurzaam te gedragen als ze dit ook financieel wat oplevert.

,,Vaak wordt gedacht dat duurzaam een hoop gedoe geeft, dat het zoveel moeite kost en dat er van alles niet meer mag. Maar het geeft ook een goed gevoel om duurzaam te handelen. Het maakt gelukkig. Je draagt bij aan een groter goed en dat besef maakt dat mensen trots op zichzelf zijn. Nu ik erover nadenk: volgens mij is iedereen bewust en onbewust duurzaam bezig. Veel mensen fietsen, anderen houden van wandelen. Vooral tijdens de coronacrisis zag je dat. We onderschatten dit vaak.''

We onderschatten ook hoe belangrijk anderen het milieu vinden, zegt Steg.

,,We denken vaak dat het sterker bij ons dan bij de anderen leeft, dat lijk je ook bij beleidsmakers te zien. ‘Laten we maar niet te veel doen, want anders breekt de hel los’, denken ze dan. Ik vraag tijdens een lezing of presentatie wel eens hoe groot mensen denken dat het percentage klimaatontkenners is. Het antwoord ligt vaak tussen de 20 tot 60 procent. Maar uit onderzoek blijkt dat slechts 2 procent ontkent dat het klimaat verandert. Zelfs onder Trump-supporters gelooft het merendeel in klimaatverandering. Intuïtief denk je dat dit anders zit.’’

Overheden dragen verantwoordelijkheid

Het stimuleren van duurzaam gedrag is niet alleen een verantwoordelijkheid van individu. ,,Zelfs de grootste milieufanaat zal bijvoorbeeld zijn huis niet isoleren wanneer het geld ervoor ontbreekt. Ook overheden en bedrijven dragen verantwoordelijkheid, want zij bepalen hoe aantrekkelijk verschillende keuzes en producten zijn.''

Ze wijst op bijvoorbeeld de subsidies die overheden geven aan biologische boeren. ,,Overheden maken ook wetten of leggen boetes op bij milieuvervuiling. Bedrijven kunnen tegen scherpere prijzen andere, duurzame producten op de markt brengen. Een bedrijf als Unilever heeft invloed op hoeveel biologische producten er tegen welke prijzen in de schappen liggen.’’

Maar duurzame keuzes zijn vaak ook een conflict tussen eigenbelang en collectief belang.

,,Je wilt graag duurzaam bezig zijn maar aan de andere kant wil je ook met het vliegtuig naar New York en aangezien vliegen relatief goedkoop is, is er tot nu toe ook weinig belangstelling om dat op te geven. Het is belangrijk een eerlijk beeld te schetsen wat de consequenties zijn als iedereen zich niet duurzaam blijft gedragen. Een gevolg is bijvoorbeeld extreem weer en mensen vinden het ook prettig dat hun huis niet overstroomt. Begrijp me goed: ik zeg niet hoe het gedrag zou moeten zijn. Ik presenteer mijn bevindingen en het is aan de beleidsmakers daar conclusies uit te trekken over welke veranderingen worden gestimuleerd.’’

loading

Kosten en baten moeten eerlijk zijn verdeeld

Ze benadrukt het belang van het creëren van draagvlak voor duurzaam gedrag. ,,De kosten en de baten moeten eerlijk zijn verdeeld. Vaak blijkt dat armere bevolkingsgroepen slechter af zijn. Dat zie je bijvoorbeeld bij de gele-hesjesbeweging of bij de protesten in Chili. Sommige groepen worden onevenredig hard getroffen. Zij moeten het gevoel hebben dat er oog is voor hun zorgen en dat ze inspraak hebben. Neem nu de protesten tegen windmolenparken. Mensen kregen het gevoel dat dit hen werd opgedrongen, dat ze geen keus meer hadden.’’

Onderzoek is belangrijker dan ooit. ,,Het klimaat is nu aan het veranderen. Wat motiveert mensen om zichzelf tegen klimaatverandering te beschermen? Hoe motiveer je ze zichzelf tegen hittestress te beschermen? De toenemende droogte? Gaan mensen hun tuinen ‘ontstenen’ waardoor je water langer vasthoudt?’’

Ze is eveneens geïnteresseerd in de gevolgen van corona op duurzaam gedrag. ,,We reizen minder en we vliegen minder. Wat gaan de mensen straks doen? Denken ze: ‘ha, ik mag weer’ en iedereen gaat weer als vanouds zijn gang? Of gaat men de voordelen van de nieuwe situatie onderkennen en gedrag blijvend veranderen? Uiteindelijk draait het om de vraag in wat voor wereld we willen leven.’’

Uit het juryrapport over het onderzoek van hoogleraar Linda Steg:

De selectiecommissie voor de Stevinpremie benadrukt de enorme impact die Steg met haar onderzoek heeft op het internationale klimaatbeleid en de strijd tegen klimaatverandering, een strijd die ze volgens de commissie voedt met belangrijke nieuwe invalshoeken en instrumenten.

Heel zichtbaar is dat in haar rol binnen het IPCC, het toonaangevende klimaatbureau van de Verenigde Naties. Van oudsher kwamen de adviezen daar vooral van natuurwetenschappers en stonden zaken als regulering, prijsbeleid en technologie centraal. Mede door Steg is er nu ook aandacht voor de visie en evidentie dat de intrinsieke motivatie van mensen cruciaal is voor de acceptatie van klimaatbeleid.

Je kunt deze onderwerpen volgen
Extra
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct