Daan Vermaat denkt dat zijn planetarium over vijf jaar is voltooid.

Daan bouwt een planetarium in de schuur van z'n ouders. Deze RUG-student is de nieuwe Eise Eisinga

Daan Vermaat denkt dat zijn planetarium over vijf jaar is voltooid. FOTO HUISMAN MEDIA

Student sterrenkunde Daan Vermaat (20) bouwt een planetarium in de schuur van zijn ouders in Onstwedde. Het planetarium uit 1781 van Eise Eisinga in Franeker, het oudste werkende planetarium ter wereld, is zijn grote voorbeeld.

Een zeilboot uit 1920 van glanzend eikenhout vult de garage van de familie Vermaat in Onstwedde. De restauratie is het jongste project van Daan Vermaats vader, een oud-meubelmaker. Naast het schip staat Daans levenswerk in wording: een planetarium.

Op een werkbank liggen schetsen van omloopbanen van planeten. Bovenin staat: Daans planetarium. De 20-jarige student sterrenkunde herinnert zich nog precies wanneer het idee bij hem opkwam. ,,Ik was 6 en we brachten een bezoek aan het planetarium van Eise Eisinga in Franeker. Ik weet nog dat het een verpletterende indruk maakte. Ik vond het zo mooi, zo goed. De omlooptijden van de planeten zijn perfect weergegeven.’’

Alles klopt tot vier cijfers achter de komma

Het idee liet hem niet los. In het laatste jaar van het Parcival College in Groningen maakte hij zijn profielwerkstuk over een planetarium, Daans planetarium. Ontwerp, berekeningen, de wiskunde: alles klopt tot vier cijfers achter de komma. Het eindcijfer dat hij voor zijn werkstuk kreeg, deugde ook: een 10.

Maar papier is één ding, een echt planetarium is toch heel iets anders. Twee jaar geleden begon hij in de schuur te zagen, vijlen en timmeren. Ook mocht hij gebruikmaken van een halve eeuw oude machines van een bevriende dorpsgenoot. Hij is inmiddels 88 tandwielen van messing en hout op maat, een slingerklok en een hoop berekeningen verder. De kunst keek hij af van zijn grote voorbeeld in Franeker. Hij kreeg van het museum een exclusief kijkje achter de schermen.

loading

Ronde bijzettafel van karton

Toegegeven: het is nog geen Eise Eisinga. De blauwdruk, een uit de kluiten gewassen ronde bijzettafel van karton, oogt fragiel. En nee, wanneer het project na – hij hoopt – vijf jaar is voltooid, neemt het zonnestelsel niet het complete appartement van Daan en zijn vriendin in beslag. Eisinga was niet te beroerd zijn woon- en slaapkamer voor zijn project te gebruiken.

De tweedejaars student schudt zijn hoofd. ,,Het is echt ongelooflijk hoe Eisinga dat in die tijd voor elkaar kreeg. Of neem het mechanisme van Antikythera.’’ Dit is een bronzen mechaniek uit de periode 140–80 voor Christus die in 1901 uit een scheepswrak werd gehaald. ,,Dat werd voor allerlei berekeningen gebruikt. Ze voorspelden er zelfs zonsverduisteringen mee.’’

Maar Daans ambitie doet niet onder voor die van de succesvolle wolkammer uit Franeker: hij bouwt voor de eeuwigheid. ,,Over 100 jaar moet hij nog lopen.’’

En zijn planetarium heeft toch iets wat de geniale Eisinga niet in zijn plafond heeft verwerkt: de planeten Uranus en Neptunus. Twee maanden nadat de Fries voor het eerst tevreden naar zijn creatie omhoog zag, werd Uranus ontdekt. In 1846 volgde Neptunus. Maar Daan moet de zon, acht planeten en zes manen nog wel even scheppen. ,,Ik denk dat ik ze van steen maak.’’

loading

De man die Wubbo Ockels in de ruimte kreeg

Gerad Harens (57) uit Groningen stond naar eigen zeggen aan de basis van het ruimte-avontuur van Wubbo Ockels. En het begon allemaal met ‘Sterrenwacht Saturnus’ die hij in 1974 met zijn vriendje Joop de Vries in een oude duiventil achter de boerderij van zijn ouders in Zuidwolde (Gr.) bouwde. Een sfeervolle zwart-witfoto van de sterrenwacht en het planetarium stond onlangs in de rubriek ‘Het Beeld van Groningen’ van Dagblad van het Noorden . Hun grote inspirator? Jawel, Eise Eisinga.

Harens groeide op in Zuidwolde en was net als Daan Vermaat 6 jaar toen hij ongeneeslijk verslaafd raakte aan de sterrenkunde. ,,Ik had de maanlanding op televisie gezien. Ik vond het zo geweldig. Ik wilde nog maar één ding: naar de maan! Dus voor mij geen dinky toys meer, maar ruimteschepen.’’

Sterrenwacht in de duiventil

Vijf jaar later bouwt hij met zijn vriendje Joop in de duiventil van zijn vader, een bouwkundig ingenieur met een passie voor postduiven, ‘Sterrenwacht Saturnus’. ,,Een zwart geschilderde ruimte van 3 bij 4 bij 2,5 meter met in het dak een schuifluik. Daaronder stond mijn telescoop en als ik die weghaalde, stond de sterrenprojector op het telescoopstatief. De planeten hingen aan visdraad van hoek tot hoek. Gemaakt van piepschuim bollen, behalve de zon. Die had ik in de linker bovenhoek in lijnvorm op de muur en het plafond getekend.’’

Een jaar later breiden ze de sterrenwacht uit met een planetarium van piepschuim. ,,In 1975 brachten Joop en ik een bezoek aan het planetarium van Eisinga. Indrukwekkend, vooral omdat duidelijk werd dat de rondjes van de aarde om de zon aan wiskundige wetten voldoen. En omdat de afstand tot planeten uit te rekenen is, kun je door de omlooptijd het gewicht van de planeet uitrekenen, dus ook de zwaartekracht. En uiteindelijk ook zijn diameter. Alles door wiskundige regels en natuurkundige wetten. Ik besefte dat het heelal een grote klok is en dat we daar met honderdduizenden kilometers per uur doorheen vliegen. Overigens bevindt ons zonnestelsel zich precies aan de andere kant van ons melkwegstelsel als 65 miljoen jaar geleden, toen de dinosaurussen uitstierven. Als je zulke dingen op je 12de al beseft...’’

loading

Drietrapsraket van hout en papier

In 1977 schieten hij en Joop een raket van een meter lang de lucht in. ,,Dat was in een weiland in Zuidwolde. Een echte drietrapsraket, gemaakt van hout en papier. Hij kwam keurig met een parachute op de grond terecht.’’

Harens’ broer werkt bij de deeltjesversneller in Groningen en jent zijn broertje met zijn astronautambities. ‘Lukt je nooit’, zegt hij dan. Hij laat zijn oudere broer een advertentie zien uit het tijdschrift van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer en Sterrenkunde. ,,Er stond een vacature in voor de European Space Agency. Ik zei: ‘Daar ga ik later werken’.’’

Zijn broer neemt de advertentie mee naar zijn werk. Zijn collega’s weten wel iemand die aan de eisen voldoet. Harens lacht een bulderende lach. ,,Wubbo Ockels! Hij solliciteerde en kreeg de baan. Dus eigenlijk is Wubbo Ockels door mij in de ruimte gekomen. Ik ontmoette hem jaren en jaren later en ik vertelde hem het verhaal. Hij moest er heel erg om lachen. ‘Nooit geweten’, zei ’ie.’’

loading

Exposities met bouwmodellen

De sterrenwacht is populair. ,,Er kwamen elk weekeinde wel bezoekers. Dit duurde ongeveer 10 jaar. We hadden ook exposities met bouwmodellen staan.’’

Hij kiest voor de studie sterrenkunde. En ondanks de afwijzende woorden van zijn leraren op het voortgezet onderwijs lukt het hem. Toch maakt hij de studie uiteindelijk niet af. ,,De meeste studenten kwamen bij verzekeringsmaatschappijen terecht, omdat ze goed konden rekenen. Daar voelde ik helemaal niks voor.’’ Hij ontpopt zich tot een culturele duizendpoot. Filmmaker, programmeur, docent aan de kunstacademie, mediavormgever: hij was het allemaal.

,,Tien jaar geleden kreeg ik een burn-out. Ik was helemaal opgebrand. Ik werd op non-actief gesteld en uiteindelijk werd ik persoonlijk failliet verklaard. In een halfjaar tijd raakte ik alles kwijt.’’

Maar zijn liefde voor het heelal blijft rotsvast. ,,Mijn oude telescoop staat bij mijn broer in Frankrijk. In december ga ik er weer naartoe. Tenminste, dat hoop ik. Er is nu een code rood.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct