FOTO PIXABAY

Corona en de angst voor de R

FOTO PIXABAY

Noord-Nederland is de minst door het corona-virus getroffen regio van Nederland. Het virus lijkt zich deze zomer ook nog rustig te houden. Maar we moeten uitkijken voor de reproductiefactor, het ‘cijfer’ R. En het wordt nog spannend hoe het corona-virus terugkeert zodra de r in de maand komt.

A lle metertjes op het corona-dashboard van Noord-Nederland staan op groen. Er komen de laatste weken nauwelijks nieuwe besmettingen bij in Drenthe, Friesland en Groningen. En de R is lager dan 0,5. Dat betekent dat de kans dat de verspreiding toeneemt erg laag is. Op dit moment.

De eerste klap hebben we goed doorstaan. De ziekenhuizen in onze drie provincies wisten, vlak voor de pandemie echt op gang kwam, snel extra intensive-carebedden te creëren, daardoor hebben ze nooit helemaal vol gelegen.

Besmettelijk

Op het hoogtepunt van de uitbraak lagen er 320 coronapatiënten in de noordelijke ziekenhuizen. Er was nog genoeg plek om enkele honderden patiënten uit Noord-Brabant en andere provincies op te nemen. Eind deze week lagen er in de noordelijke ziekenhuizen nog slechts 36 coronapatiënten uit het Noorden en 8 uit de rest van het land.

Uiteindelijk zijn er 120 inwoners van Friesland, Drenthe en Groningen overleden aan het coronavirus, blijkt uit de registraties. Dat is minder dan de sterfgevallen bij een normale wintergriep-epidemie.

Zelfs binnen heel Europa zijn er maar weinig regio’s met zo weinig besmettingen, ziekenhuisopnames en sterfgevallen. Er zijn in de noordelijke provincies minder coronagevallen per inwoner dan in Denemarken of Duitsland. De provincie Groningen staat in de top 10 van provincies in heel Europa met de minste corona-besmettingen.

Dit virus helemaal uitroeien wordt onmogelijk. Daarvoor is het te besmettelijk en daarvoor is het al te ver verspreid geweest. En Nederland is geen eiland; er kunnen van alle kanten weer nieuwe besmettingen binnenkomen.

Veilig

Het blijft een raadsel waardoor het Noorden zo weinig coronagevallen kent. We hadden een week eerder dan de rest van Nederland voorjaarsvakantie. Maar dat hadden Noord-Holland, dus Amsterdam, en Overijssel ook. We vierden geen carnaval. Maar dat deed bijna niemand boven de grote rivieren.

Misschien komt het wel doordat we minder luchtvervuiling hebben, zo wordt gesuggereerd, en dus minder longschade in de bevolking. Aan de andere kant zijn er met name in Groningen meer rokers dan elders in het land.

Is het dan het feit dat we van nature wat meer afstand houden? En dat gecombineerd met een minder dicht bevolkt gebied? Hoewel, de stad Groningen is wel degelijk erg dicht bevolkt.

In de kiem gesmooord

Machiel Vonk, arts infectiebestrijding bij de GGD Groningen en regionaal arts-consulent Noord Nederland voor het RIVM, denkt dat het te danken is aan een samenspel van factoren. De ‘intelligente lockdown’ werd al ingesteld toen er in het Noorden nog nauwelijks corona was. „In combinatie met de minder dichte bevolking.”

Wat wel een verschil was met andere regio’s: het UMCG en later ook de GGD’s zijn in het Noorden in het begin van de epidemie meer gaan testen dan in de rest van het land. En het UMCG en de Rijksuniversiteit namen al wat eerder dan de rest van het land maatregelen, zoals een verbod op handen schudden, congressen en groepsbijeenkomsten. UMCG-medewerkers mochten niet meer zomaar buiten de regio reizen en als patiënten van buiten het Noorden in het ziekenhuis kwamen, werden maatregelen genomen om besmetting te voorkomen.

„Daarmee hebben we nieuwe uitbraken in de kiem kunnen smoren”, zegt voortrekker van dat beleid, arts-microbioloog Alex Friedrich van het UMCG. Vooral het testen in het UMCG zelf heeft geholpen. „We weten uit eerder onderzoek dat grote ziekenhuizen enorme infectieverspreiders kunnen zijn in hun zorgregio.”

„Maar we moeten ons in het Noorden niet op de borst kloppen. We hebben gewoon ons best gedaan en dat is goed uitgepakt. Maar iedereen doet natuurlijk zijn best.”

Rustige zomer

Hoe het verder gaat, hangt af van de R. Het reproductiecijfer R, of R-nul, wordt in veel landen gebruikt om te voorspellen hoe de corona-verspreiding zich ontwikkelt. Staat de R op 1, dan besmet elke nieuwe patiënt hooguit één andere. Onder de 1 daalt de verspreiding, met een R van nul zou de epidemie helemaal stoppen.

In heel Nederland was de R twee weken geleden rond de 0,7. In het Noorden schommelde het al een tijd rond de 0,6 en we zitten nu zelfs onder de 0,4. „Dat het tienden lager is hier, is een enorm verschil”, zegt Friedrich.

Een ander getal waar de deskundigen naar kijken is de verdubbelingstijd; in hoe veel dagen verdubbelt het aantal besmettingen. „In onze berekeningen is dit getal voor Nederland op dit moment 167 dagen en voor Noord-Nederland 465 dagen”, zegt Friedrich.

Maar het virus kan ook zo weer toeslaan en de epidemie laten versnellen. De uitbraak in het asielzoekerscentrum in Sneek twee weken geleden zorgde plots voor een piek in de noordelijke R, die ineens eventjes weer boven de 1 uit kwam. „Het getal R is ingewikkeld omdat het terugblikt over vele periodes van steeds zeven dagen. Het kan zomaar weer omhoog of omlaag gaan”, zegt Gerolf de Boer, interventional modeller in het UMCG.

loading  

Voorspellen

De Boer is een van de ‘wizzkids van Alex’ zoals het groepje wiskundigen in het UMCG gekscherend wordt genoemd. Ze zijn enkele jaren geleden aangenomen om de opmars van antibioticaresistente bacteriën in Noord-Nederland en Duitsland in kaart te brengen, een project van het UMCG en zorgpartijen aan beide kanten van de grens. „Daarbij konden we ook al de verspreiding van de bacteriën voorspellen door de verplaatsingen van patiënten tussen zorginstellingen te volgen”, zegt De Boer.

Snel na de corona-uitbraak verzamelde het team gegevens vanuit andere landen. „We kregen als een van de eersten veel cijfers uit Italië. Daarmee konden we scenario’s maken. De mortality ratio bijvoorbeeld. En berekenen hoeveel ic-bedden er nodig zijn.”

Thuis in zijn werkkamer, ook de UMCG’ers werken zoveel mogelijk thuis, zit hij achter het soort dashboard dat minister Hugo de Jonge van volksgezondheid dinsdag beschreef in de persconferentie. „Om net als bij het dashboard van een auto te kunnen sturen.” Een beeldscherm vol cijfertjes en grafieken over corona.

De modellen en grafieken worden gebruikt om de noordelijke ziekenhuizen en het Regionaal Overleg Acute Zorg (ROAZ) van advies te dienen. Maar de R en de verdubbelingstijd blijven momentopnames. „Niet voor niets zijn het RIVM en andere partijen in Nederland voorzichtig met het vrijgeven van de R, omdat het tot verkeerde conclusies kan leiden”, zegt De Boer.

Maar met die slag om de arm: een R van 0,5 is fantastisch. Het betekent dat de kans vrij klein is dat de corona-epidemie in het Noorden nog flink zal toenemen de komende tijd.

Dat voorspellen ook GGD-artsen zoals Machiel Vonk. Een rustige zomer en een nieuwe golf, of meerdere golven in het najaar. „Ik verwacht dat de epidemie hier eind mei eigenlijk stopt”, zegt Alex Friedrich. In de warmte, de zon en als mensen veel buiten zijn, kan het virus zich lastiger verspreiden.

„Er kunnen uitbraken zijn in zorginstellingen of in grote bedrijven. Daar moeten we alert op blijven. Als we alles goed doen, blijft het rustig deze zomer.”

loading  

Mutaties

Hoe het in het najaar gaat, is afwachten. „Misschien spelen dan ook mutaties een rol”, meent Friedrich. Het huidige coronavirus zou dan afstammelingen kunnen krijgen die erg op Sars CoV-2 (Covid-19) lijken. „Er kunnen drie dingen gebeuren. De ene mogelijkheid is dat het virus zoals we het nu kennen weer opvlamt. Een andere mogelijkheid is dat er op het zuidelijk halfrond tijdens hun winter een mutatie ontstaat in het virus, die vervolgens in het najaar naar het noordelijk halfrond komt. Zo gaat het ook bij influenza. Dan zouden we komend winterseizoen met het bekende virus én een andere virusvariant dan dit seizoen te maken hebben.’’

„Een derde mogelijkheid is dat er ook nog een variant van het coronavirus komt. Misschien wel een met lichtere ziekteverschijnselen. Het voordeel zou zijn dat we dan kruis-immuniteit kunnen krijgen. De afweerreactie van ons lichaam op dat mildere coronavirus, zou dan ook werken als afweer tegen SARS CoV-2. Ik hoop natuurlijk op dat laatste. Maar of dat echt zo gaat, weten we pas begin volgend jaar.”

Een vaccin is er nog lang niet, een betere behandeling ook niet echt. En groepsimmuniteit is ook niet reëel. Tot nu toe is nog maar één op de honderd noorderlingen besmet geweest, bleek uit de antistoffen-test van bloedbank Sanquin. In heel Nederland heeft zo’n 3 procent van de bevolking het virus in april al gehad. In het Noorden was dat 1 procent of minder. Dat betekent dat de groepsimmuniteit in onze regio nog veel verder weg is dan in de rest van het land.

De discussie over groepsimmuniteit laaide op na een persconferentie van premier Mark Rutte halverwege maart. Het zou een verklaring kunnen zijn voor de aanvankelijk nogal laconiek overkomende aanpak en het terughoudende testen door het RIVM en de GGD’s; ze lieten het coronavirus voorzichtig Nederland binnenkomen om zo groepsimmuniteit op te bouwen. Toen bleek dat dat dan wel voor duizenden doden zou zorgen en dat de ziekenhuizen dat totaal niet aankonden, werd het snel weer terzijde geschoven.

Het kabinet was er deze week duidelijk over. Geen woord over groepsimmuniteit, het controleren van het virus is het enige doel. Friedrich vindt het streven naar groepsimmuniteit zelfs gevaarlijk. „Het zou veel te veel sterfgevallen betekenen. Volgens mij willen de meeste mensen toch echt dat we de epidemie zo veel mogelijk proberen te beperken en waar mogelijk indammen.”

loading  

Regionale aanpak

Het kabinet kondigde deze week aan dat er voor Nederland als geheel maar ook per regio een dashboard komt met alle cijfers die van belang zijn om het virus te volgen. Er wordt vanaf 1 juni veel meer getest dan voorheen.Tot nu toe vaart de overheid bij de aanpak vooral op gegevens van ziekenhuisopnames. Het nadeel is dat mensen die besmet zijn pas na twee weken in het ziekenhuis belanden. Dus zouden de GGD’s te laat reageren.

Friedrich: „De komende maanden moeten we meer testen. Alle mensen met klachten, maar na brononderzoek soms ook mensen zonder klachten. Er blijft een kans op uitbraken en die moeten we vinden en stoppen.” Mensen die positief zijn, moeten in isolatie blijven en dat moeten de GGD’s controleren.

Om de stand van zaken echt goed in de gaten te houden, moet er een regionaal waarschuwingssysteem komen. Dat vond Friedrich al en is nu overgenomen door het kabinet.

Alle bekende gegevens worden dan weergegeven in een dashboard per regio. Veel gegevens, zoals de R, zijn op landelijk niveau namelijk te grofmazig. Per regio zeggen ze veel meer.

„We moeten dan per regio overwegen of er toch weer aanscherping van de maatregelen nodig is, of zelfs regionale lockdowns”, vindt Friedrich. „Dat gebeurt in andere landen ook. Ook binnen Duitse deelstaten, zoals Nedersaksen, zijn nog weer regionale verschillen in maatregelen. Daarvoor zou je nu al in Nederland scenario’s moeten bedenken.”

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct