Boeren bestormden in oktober vorig jaar het provinciehuis in Groningen, omdat provincies overwogen niet-benutte stikfstofruimte van vergunningen van veehouderijen in te nemen.

Reconstructie stikstofdebat: wantrouwen tussen boeren en minister groter dan ooit

Boeren bestormden in oktober vorig jaar het provinciehuis in Groningen, omdat provincies overwogen niet-benutte stikfstofruimte van vergunningen van veehouderijen in te nemen.

Tien maanden na het grootste boerenprotest ooit in Nederland, staan de landbouw en minister Carola Schouten nog steeds lijnrecht tegenover elkaar in het stikstofdebat. Het wantrouwen lijkt groter dan ooit. Een reconstructie.

Bilthoven, 22 juli . Velen zien hem voor het eerst in levenden lijve op de door Farmers Defence Force georganiseerde demonstratie: Aalt Dijkhuizen, de voormalige bestuursvoorzitter van Wageningen University en voormalig boegbeeld van de topsector Agri & Food. En onafhankelijk voorzitter van het ter ziele gegane Landbouw Collectief, het samenwerkingsverband van boerenorganisaties.

Niet zomaar iemand dus en zijn speech gaat erin als een preek in een ouderling. Dijkhuizen haalt hard uit naar landbouwminister Carola Schouten. Haar stikstofbeleid is desastreus. Een bedreiging voor de landbouw, niet effectief en een verkwisting van gemeenschapsgeld. ,,Het rammelt echt aan alle kanten. De voorstellen moeten naar de prullenbak. Daar horen ze thuis, nergens anders.”

En Dijkhuizen gaat verder. Hij stipt ook een verborgen agenda aan. ,,Een krimp van de veestapel lijkt een hoger doel te zijn dan het terugdringen van de stikstofuitstoot. En om dat te bereiken bedient het kabinet zich van slechte rekenmodellen, geen goede data en valse rekentrucs. Volledig terecht dus dat jullie daar je bedrijf en je bestaan niet aan over wilt leveren.”

De patstelling schreeuwt om een mediator. Wie maakt er een einde aan het wantrouwen?

D ijkhuizens speech tekent het enorme wantrouwen tussen landbouw en politiek. Wantrouwen dat eerder aan kracht lijkt te winnen dan af te nemen, sinds het eerste grote boerenprotest, vorig jaar 1 oktober op het Malieveld in Den Haag.

Dat protest vindt zijn oorsprong in de uitspraak van de Raad van State eind mei vorig jaar . Het rechtsorgaan oordeelt dat het Nederlandse stikstofbeleid niet deugt. Het borgt onvoldoende het herstel en het behoud van kwetsbare natuurgebieden.

Het kabinet broedt op maatregelen en met de demonstratie willen de boeren een statement afgeven: we laten niet langer met ons sollen. En: toon eens wat meer respect voor onze sector die zo belangrijk is voor de voedselvoorziening en de Nederlandse economie. Bij melkveehouders speelt nog mee dat velen het trauma van de fosfaatperikelen, waardoor ze al vee hebben moeten afstoten, nog niet hebben verwerkt.

Het is zeer onrustig die oktobermaand. Niet alleen in Den Haag, ook bij de provinciehuizen. De provincies zijn bang dat de vergunningverlening voor bouw en infrastructuur stokt en doen er eigenhandig nog een schepje bovenop. Ze willen de niet-benutte stikstofruimte van boeren afnemen. Op 11 oktober blokkeren en bezetten boeren het Provinsjehûs in Leeuwarden en eisen dat toenmalig FNP-gedeputeerde Johannes Kramer zijn handteking intrekt, wat uiteindelijk ook gebeurt. De foto van het bebloede voorhoofd van een boer voor het provinciehuis in Groningen gaat de hele wereld over.

De onvrede in boerenland is zo groot dat maar liefst dertien boerenorganisaties over hun schaduw heen stappen en hun krachten bundelen in het Landbouw Collectief onder aanvoering van Aalt Dijkhuizen. In het kader van de aanval is de beste verdediging lanceert het Landbouw Collectief op 20 november een eigen stikstofreductieplan. De veehouderij is bereid om op zeer korte termijn minder stikstof te gaan produceren door het eiwitgehalte in veevoer te verlagen, meer te doen aan weidegang en door mest aan te lengen met water. Boeren mogen zelf kiezen welke maatregel hen het best past. Voor de lange termijn wordt gemikt op stikstofreductie via nieuwe technieken in onder meer stallen. Totaal kostenplaatje: 2,9 miljard euro. Het Landbouw Collectief is ervan overtuigd dat het uitkopen van boeren en een krimp van de veestapel niet nodig zijn.

E en onderhandelingsdelegatie, met onder meer LTO-bestuurder Trienke Elshof uit Oldetrijne, gaat in overleg met Schouten en twee keer, op 16 december en 7 februari , schuift ook premier Mark Rutte aan. Beide keren blijft Schouten bij haar standpunt: het boerenplan biedt te weinig en is te vrijblijvend. De landbouw zorgt voor 46 procent van de stikstofneerslag in natuurgebieden. ,,Jullie zullen dus echt moeten leveren’’, zegt ze.

De boerenonderhandelaars bezweren dat het opkopen van veebedrijven niet nodig en erg nadelig is, omdat dit de landbouw uitholt en verzwakt. Ze zijn ervan overtuigd dat hun plan wel degelijk zoden aan de dijk zet. Waarom? Dijkhuizen: ,,Nou, omdat als boeren mogen kiezen uit een van de drie maatregelen, ze gemotiveerd zijn en ze er een succes van willen maken.”

Schouten heeft er een hard hoofd in. Ook bij haar heerst het wantrouwen. Hoeveel zijn die beloftes waard? Had de melkveehouderij na het afschaffen van de melkquotering niet beloofd dat de groei van de sector bescheiden zou zijn en binnen de milieugrenzen? Om vervolgens in een mum van tijd door het fosfaatplafond te knallen, waardoor haar ministerie fosfaatrechten moest invoeren die tot op de dag van vandaag zorgen voor slepende rechtszaken.

O p het landbouwdepartement zijn ook vermoedens dat de boeren helemaal niet uit zijn op een akkoord. Het Landbouw Collectief zou vooral mikken op uitstel in de hoop dat het politieke landschap er na de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021 heel anders bij ligt. Bijvoorbeeld door een stevige verkiezingswinst van Forum voor Democratie.

Schouten is daar niet van gediend. Volgens haar is de Raad van de State helder geweest. De tijd van vrijblijvendheid en toezeggingen is voorbij. De stikstofuitstoot moet op korte termijn omlaag en deze moet juridisch geborgd zijn. Anders kunnen er geen vergunningen afgegeven worden voor activiteiten waar stikstof bij vrijkomt.

Om zo’n horrorscenario te voorkomen – Nederland dreigt al met een woningtekort – blijft Schouten ook tijdens de onderhandelingen werken aan haar Spoedwet Aanpak Stikstof, die ze door beide Kamers weet te loodsen. De wet bevat drie maatregelen om dit jaar al stikstofruimte te creëren: een verlaging van de maximumsnelheid overdag naar 100 kilometer per uur, meer geld voor een warme sanering van de varkenshouderij en van september tot en met december een veevoermaatregel voor de melkveehouderij. De stikstofwinst is voldoende om dit jaar vergunningen af te geven voor 75.000 woningen en een aantal grote infrastructurele projecten.

Bij het Landbouw Collectief hebben ze goede hoop dat het zo’n vaart niet zal lopen. Al heel lang wantrouwt de landbouw de rekenmethodes van het RIVM dat hun sector als de grootste stikstofvervuiler ziet. Het Mesdag Zuivelfonds, dat agrarisch onderzoek doet, heeft na een hoop gedoe de data van het RIVM gekregen en concludeert op 20 februari trots dat het aandeel van de landbouw in de stikstofneerslag in natuurgebieden niet 46 procent is maar hooguit 25 procent. Pijnlijk is het dat het Mesdagfonds een paar weken later moet toegeven dat er fouten zijn gemaakt. Bij een nadere berekening komt het aandeel uit op 41 procent, een percentage waar ook het RIVM vrede mee heeft.

Deze uitkomst sterkt Schouten in haar opstelling dat ze op de goede weg zit. Temeer, omdat de door haar ingestelde commissie-Hordijk concludeert dat de methodes voor het bepalen van de stikstofneerslag voldoende wetenschappelijk onderbouwd zijn. Ze geeft niet toe en op 1 april barst de bom. Het Landbouw Collectief stapt uit het overleg. Een stoere stap, zo lijkt, maar ze luidt wel het uiteenvallen van het samenwerkingsverband in.

H et is LTO-voorzitter Marc Calon die de lont in het kruitvat steekt. Een week na het opstappen meldt Calon dat LTO Nederland wèl wil blijven overleggen met Schouten. Maandenlang heeft hij bewust geacteerd op de achtergrond, om het onderhandelingsproces niet te verstoren. Het moet een beproeving zijn geweest, omdat Calon zich groen en geel ergert aan de uitspattingen van Farmers Defence Force en zijn sympathisanten. Politici en bestuurders voelen zich geïntimideerd en de door het kabinet uitgenodigde zuivel- en veevoerindustrie worden uitgemaakt voor judassen. Maar nu is het klaar. Met een goed zakelijk overleg bereik je toch het meest, is zijn stellige overtuiging. Een inschattingsfout, want veel LTO-boeren dragen het Landbouw Collectief een warm hart toe. De kritiek zwelt aan en op 13 mei besluit Calon per direct op te stappen. Het kwaad is echter al geschied en ook andere partijen stappen uit het Landbouw Collectief. Binnen FDF is het ook oorlog. Onderhandelaar Jeroen van Maanen houdt het voor gezien en ook bestuurslid Danielle Hekman uit Donkerbroek geeft er de brui aan.

Terwijl het Landbouw Collectief op apegapen ligt, presenteert Schouten 24 april haar stikstofplannen voor 2021 tot 2030. Vijf miljard euro ligt er op de plank voor onder meer natuurverbetering, een vrijwillige stoppersregeling van veebedrijven en een verdere uitwerking van de plannen die de boeren ook voorstaan wat betreft veevoer, weidegang en het verdunnen van drijfmest. Het plan ligt nu ter advies bij de Raad van State.

Toch weet nota bene Schouten zelf het boerenfront weer nieuw leven in te blazen met de uitwerking van haar krachtvoermaatregel voor de laatste vier maanden van dit jaar. Alle boerenorganisaties vinden het een bureaucratisch gedrocht en onverantwoord, omdat het nadelig kan uitpakken voor de diergezondheid. Zelfs Mobilisation for the Environment, de natuurorganisatie die het vorige stikstofbeleid succesvol onderuit haalde, vindt het een onzinnige maatregel. De boeren presenteren een alternatief, maar ook dat vindt Schouten weer te vrijblijvend.

Het wederzijdse wantrouwen laait weer op. Het ene kamp vindt dat de boeren de zaak bewust aan het traineren zijn, het andere kamp beschouwt de krachtvoermaatregel als een punt op de verborgen agenda om de boerenstand een kopje kleiner te maken ten gunste van bouw, natuur en automobilist. Begin deze maand rollen de tractoren weer over de snelwegen en worden distributiecentra geblokkeerd. ,,Daar zit ze, de sluipmoordenaar van de agrarische sector”, verklaart Thierry Baudet van Forum voor Democratie in een Kamerdebat. De patstelling schreeuwt om een mediator. Wie maakt er een einde aan het wantrouwen?

S chouten geeft uiteindelijk opdracht aan het Planbureau voor de Leefomgeving om haar plan en dat van de sector door te rekenen. Eind augustus wordt de uitkomst verwacht. Wie denkt dat daarmee de kous af is, mocht het alsnog tot een krachtvoerakkoord komen, heeft het mis. Boeren mogen de plannen van Schouten voor 2021-2030 veel te vergaand vinden, de commissie onder leiding van VVD-coryfee Johan Remkes denkt juist dat het veel te weinig is. Het plan-Schouten gaat uit van een stikstofvermindering van 27 procent, Remkes voorziet dat een reductie van 50 procent nodig is om de natuurgebieden goed te beschermen en om te voorkomen dat de rechter wederom ingrijpt. De meeste natuur- en milieuorganisaties en Bouwend Nederland zijn dat met hem eens.

Toen Schouten aantrad als landbouwminister zag ze het als haar belangrijkste taak om landbouw en natuur te verenigen. ,,Want ze kunnen niet zonder elkaar.” Die missie is niet geslaagd.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct