Beelden van de repetities tijdens videobijeenkomsten in het gebouw van Tryater en thuis.

Ira Judkovskaja over haar laatste voorstelling bij Tryater: 'Theater is steeds weer zoeken naar de juiste vorm'

Beelden van de repetities tijdens videobijeenkomsten in het gebouw van Tryater en thuis.

Artistiek leider Ira Judkovskaja maakt bij Tryater haar laatste voorstelling. 1000&1 Nacht is heel anders dan ze ooit had kunnen denken: online en opgeknipt in delen. ,,Ik ben me iedere dag als regisseur opnieuw aan het uitvinden.’’

Marjolein Ley ligt in een knalrode onderjurk op handen en knieën op de koude vloer. Ze moet zelf ook lachen om de situatie. In haar uppie speelt ze een seksscène met twee andere acteurs. Daar vliegt een kledingstuk door de lucht en even later steekt ze een been omhoog. ,,Het is zo bizar om alleen voor de camera te zitten en toch met z’n allen iets te maken’’, zegt ze.

In een zaal in het gebouw van Tryater repeteert Ley voor de voorstelling 1000&1 Nacht. De techniek heeft het licht afgesteld en een laptop geïnstalleerd, de actrice kan er in alle rust werken. Het is er beter dan thuis, want daar werd ze afgeleid door haar kinderen. Die hadden niet door dat hun moeder aan het werk was. Een van hen riep tot vermaak van Leys collega’s eens keihard tijdens de repetitie: ,,Ik moet poepen!’’. Maar de meeste spelers werken thuis, evenals regisseur Ira Judkovskaja.

De repetities zijn weken geleden begonnen. Judkovskaja (45) had een paar dagen nodig om zich te herpakken nadat duidelijk werd dat de voorstelling op de voormalige vuilstort in Leeuwarden niet door kan gaan. Haar afscheid als artistiek leider bij Tryater had ze zich heel anders voorgesteld. Maar het is zoals het is. Ze zag de realiteit onder ogen en stond voor de keuze: niks doen of maar gewoon beginnen en proberen iets te maken.

,,Theater is toch steeds weer uitvinden en zoeken naar de juiste vorm’’, zegt ze tijdens het interview in de foyer van Tryater. Ze heeft Lev meegenomen, want thuis moeten de twee oudsten huiswerk maken. De vijf maanden oude baby is klaarwakker en kijkt met zijn blauwe ogen onbevangen en vrolijk de wereld in.

Natuurlijk, deze periode is om veel redenen niet leuk, maar ze prijst zich ook gelukkig dat ze als werkende moeder vrijwel altijd in de buurt is van haar kindje. Soms kan ze hem zelfs even voeden tijdens een repetitie. Ze lacht naar Lev en spreekt een paar woorden in het Russisch, haar moerstaal. Ze krijgt een brede glimlach terug.

Kapot na twee uren repeteren

Judkovskaja en de negen spelers besluiten al snel na de intelligente lockdown er het beste van te maken. De repetitiedata staan toch al vast en andere opdrachten zijn weggevallen. Alles moet in het begin wennen. Ze lopen tegen de beperkingen van het medium aan. Na twee uurtjes is iedereen kapot. Het turen naar het scherm, alleen de teksten doornemen en elkaars lichaamstaal niet kunnen zien; het kost veel energie. ,,Het is ook een ingewikkeld medium’’, verzucht de regisseur meerdere malen.

De techniek laat de spelers in het begin herhaaldelijk in de steek. Haperende wifi-verbindingen bevriezen beelden, terwijl iedereen net in zijn rol zit. Het drijft Beppe Costa zo nu en dan tot wanhoop. Hoe kan hij in zijn woning in hartje Amsterdam in vredesnaam fatsoenlijk muziek voor bij de voorstelling maken? Ook de verbinding van Aly Bruinsma in Lippenhuizen is aanvankelijk niet goed. ,,Verstaan jullie mij wel?’’ Dat ze zo haar toneelcarrière van 42 jaar bij Tryater eindigt had ze vooraf ook nooit kunnen bedenken.

Gelukkig staat de techniek voor niets. Aart Laferte en Koos de Vries hebben vrijwel overal een oplossing voor. Er zijn goede laptops beschikbaar en kabels voor thuis. De technici reizen naar de spelers om die te installeren. Evenals Marjolein Ley, kiest Dimithri Postma (23) ervoor om bij Tryater te gaan zitten. Dat is beter dan de kleine Leeuwarder studentenkamer die hij deelt met vriendin en rode kat.

,,Zo tof dat ik mee mag doen’’, zegt Dimithri die bij Jong Tryater speelt. ,,Nooit gedacht dat ik het spelen op deze manier nog leuk zou gaan vinden. Ik leer hier ontzettend veel van.’’

Repeteren via Zoom heeft meer beperkingen. Het allergrootste nadeel: spelers missen het onderlinge fysieke contact. ,,Wolst ek wolris efkes mei ien allinnich prate. No lústert eltsenien de hiele tiid mei’’, zegt Brecht Wassenaar, die Sheherazade speelt.

Even sparren met tegenspeler Jochem Stavenuiter gaat niet. Die – hij speelt de koning die al drie jaar lang aan het einde van de nacht een maagd onthooft, zodat ze hem niet ontrouw kan zijn – zit met vrouw en kind vast in zijn appartement in Amsterdam.

En ook de nazit wordt gemist. Kletsen tijdens een borrel in de foyer over het spel of hoe een doorloop is gegaan en vragen of je de scène wel goed hebt gespeeld, blijkt toch een essentieel onderdeel van het vak. Na de doorloop zijn de ‘klootste momenten’, zegt Brecht Wassenaar. ,,Ook belangrijk: even in iemands ogen kijken en zien hoe die zich voelt’’, vindt Jochem Stavenuiter. Het voelt voor iedereen zo onaf, iedere keer als de laptop wordt dichtgeklapt.

loading

Iedere dag meer grip

Maar toch ontstaat er iets moois. Iedere dag krijgen regisseur en spelers meer grip op hoe de voorstelling vorm moet krijgen. ,,Het zijn ook fantastische mensen om mee te werken’’, zegt Judkovskaja, die dat team zelf heeft samen mogen stellen. ,,Ik moet me als regisseur wel zelf iedere dag opnieuw uitvinden.’’

Leek het eerst ongemakkelijk om op afstand van elkaar te zijn, er is een soort nieuw normaal ontstaan. ,,Ik fiel dochs wol in bân mei de oaren’’, constateert Brecht Wassenaar. Iedereen wordt ook steeds gedwongen naar de ander te kijken. En er wordt de laatste weken zelfs twee keer op een dag gerepeteerd; ’s middags vier uren en ’s avonds nog eens.

Het werk van scenograaf Elze van den Akker blijkt van grote toegevoegde waarde voor het medium. In haar atelier in Gorssel maakt ze tekeningen die ze de spelers per post toestuurt. In plaats van alleen toneelkleding, ‘dragen’ spelers nu ook de outfits die Van den Akker heeft gemaakt. Ze verzorgt tevens live illustraties in alle vijf de verhalen.

Zo maakt ze in één ervan met specerijen een woestijn. Het door Romke Toering geschreven verhaal over een oude vrouw en haar hond die aan het einde van haar leven nog een keer op reis wil, is mede dankzij Van den Akkers werk ontroerend mooi geworden. Het wordt met haar tekeningen uitgebeeld.

Judskovskaja is tevreden over het experiment dat ze plompverloren is aangegaan. Het regisseren van de acteurs in ,,hun vakjes’’, is een bijzonder aangenaam laatste avontuur als artistiek leider bij Tryater geworden. ,,En zonder Eline de Vries was ik nergens’’, benadrukt ze.

De regie-assistent neemt de regisseur veel praktisch en technisch werk uit handen. De spelers werken en denken mee. Ze respecteren haar keuzes en snappen wat ze wil. ,,Oh jongens, wat hou ik van jullie’’, zegt ze geregeld. En ze meent het ook.

En wat vinden de spelers ervan om samen met Judkovskaja het maffe project tot een goed einde te brengen? Ze kan eigenwijs zijn en ook wel eens wat drammerig, vinden ze. En ze wil altijd het laatste woord hebben.

‘De Russyske Pippi Langkous’

Maar dat is niets vergeleken met hoe ze als persoon is: belangstellend, begripvol en grappig. Ze neemt niets als vanzelfsprekend aan en is altijd op zoek naar nieuwe vormen om theater te maken. ,,Ira is foar my de Russyske Pippi Langkous: sterk mei lef, stoer, net bang, útdaagjend, grutte bek, nijsgjirrich en gul’’, vat Aly Bruinsma samen.

Tijs Huis vanuit Leiden: ,,Ze gunt de voorstelling de tijd om zijn gepaste vorm te vinden. Haar geduld tijdens het repetitieproces is bewonderenswaardig. Het is een zegen om met haar te werken: constructief, divers, gevat en verfijnd.’’

Romke Gabe Draaijer en Brecht Wassenaar waren jonkies toen Ira Judkovskaja 12,5 jaar geleden bij Tryater begon. ,,It is gewoan te gek dat ik sa lang mei Ira wurkje mocht’’, zegt Draaijer, die zijn badkamer in Utrecht heeft omgebouwd tot theater. En Wassenaar: ,,Se freget 100 prosint ynset, daagt dy út en lit dy sykje. As spiler is it soms eng, mar kinst har fertrouwe en it komt altyd goed.’’

De voorstelling is bijna klaar. Op dinsdag 26 mei wordt het eerste verhaal online live gespeeld. ,,Het is geen première, want je bent nooit klaar met het maken van een voorstelling. En helemaal niet met deze’’, zegt Judkovskaja.

Wat ze hierna gaat doen, weet ze nog niet. Na een paar uurtjes vertrekt ze weer, Lev moet slapen. Zeker is dat ze met de voorstelling een trend zet en de lat hoog heeft gelegd voor anderen. En dat ze zo een mooie erfenis achterlaat.

1000&1 Nacht van Tryater bestaat uit vijf afleveringen van 45 minuten. Die zijn van 26 mei tot 14 juni online te zien zien vanaf ‘s avonds 21.00 uur. Kaarten zijn voor 5 euro per voorstelling verkrijgbaar via www.tryater.nl

menu