Ira Judkovskaja.

Artistiek leider Tryater Ira Judkovskaja neemt afscheid: een hart dat klopt voor theater

Ira Judkovskaja. FOTO NIELS WESTRA

Het is over en uit. Klaar. Ira Judkovskaja’s werk bij Tryater zit er op. De artistiek leider neemt na 12,5 jaar met een goed gevoel afscheid van het theatergezelschap. In Friesland verwezenlijkte ze haar dromen. En, ze is er geaard. Niet slecht voor een Russisch meisje dat als vluchteling naar Nederland kwam.

Friesland voelde als thuiskomen. Ira Judkovskaja (45) weet nog goed wanneer ze wist: hier heb ik naar verlangd, dit is de plek waar ik wil zijn. Het was het moment dat ze de eerste keer het gebouw van Tryater in Leeuwarden betrad. Er was een feestelijke bijeenkomst van het personeel. ,,Ik dacht: dit is het, thuis.’’

Het was haar voorganger Hans Man in ’t Veld die haar kennis liet maken met Tryater. Friesland? Ze had al een paar voorstellingen voor Tryater en op Oerol gemaakt, maar kende de provincie niet toen ze als artistiek leider bij Tryater werd aangesteld. Locatietheater? Ze had er aanvankelijk niets mee. Laat staan met Oerol en kamperen op een Terschellinger camping. Judkovskaja is erg gesteld op haar privacy.

Er vol voor gaan

Maar als er kansen zijn en het voelt goed: pakken, er vol voor gaan. Dat deed ze. En hoe. ,,Ik hou van het theater, van de grote zaal en het podium. Ik dacht dat er voor mij niets anders was. Tot ik in 2003 op Oerol kwam en er met de band De Kift een voorstelling maakte.’’ Ze ontdekte de kracht en magie van theater op locatie. Dat de open ruimte bijdraagt aan het vertellen van een verhaal.

En er is nog iets waarom ze nu toch graag theater op locatie maakt. Mensen die niet in de zalen komen, kijken wel naar voorstellingen in de openlucht. En immers, theater is voor iedereen.

Judkovskaja mocht kiezen: waar wilde ze het liefst dit interview houden? Het is het Douwe Egberts Café aan het Ruiterskwartier geworden. Ze nipt van haar koude latte. Waarom juist deze plek? Ze wijst naar het pand aan de andere kant van de Doelesteeg waar een pizzeria is gevestigd. Zij en haar vriend gaan niet vaak uit eten, ,,maar als we gaan, dan naar de Burgemeester van Napels’’.

Ze bewaart dierbare herinneringen aan die plek. Toen het pand nog leeg stond, fungeerde het als epicentrum voor de straatopera De IIsfoarstin , die ze in mei 2014 regisseerde. Het verhaal was geïnspireerd op het sprookje De Sneeuwvorstin van Hans Christian Andersen. De voorstelling vond op vijf verschillende locaties in de stad plaats. Aan het Ruiterskwartier werden de acteurs geschminkt en deden de technici hun werk. Haar doel was theater aan de stad te verbinden, plekken tot leven te laten komen en Leeuwarders laten zien hoe mooi hun woonplaats is. Gelukt? Meer dan, concludeert ze.

Culturele Hoofdstad 2018

Trots is ze ook op het feestelijke openingsweekeinde van Culturele Hoofdstad 2018, die twee jaar voorbereiding kostte. Ga er maar aan staan, een megaklus klaren in de wetenschap dat alle ogen van Europa op jouw productie gericht zullen zijn. Op het Gouverneursplein, het Zaailand en het Oldehoofsterkerkhof vonden optredens plaats. Er waren projecties op de echte Oldehove en op de twee nagebouwde op de andere pleinen, honderden muzikanten maakten muziek en tot slot zong Nynke Laverman, gezeten op een Fries paard, Seis oere thús. Daarop openden koning Willem-Alexander en koningin Máxima het jaar door bij de Oldehove een klok te luiden. En Judkovskaja had met het Tryater-team alles in de macht. Lachend: ,,Hoezo, it hèt noait wat weest en it sil noait wat wurde? Natuurlijk wel!’’

Daarna stortte ze in. Nadien heeft ze zich voorgenomen: ik moet grenzen stellen. Valt niet altijd mee in het vak wat zij uitoefent. Het zijn lange dagen voor regisseur en spelers. Repeteren, eindeloos teksten herhalen. Een regisseur is bovendien altijd bezig met het schaven aan scènes, schrappen en herschrijven van teksten en meedenken over decors. Alles in overleg met spelers, vormgevers en technici. Bovendien, een artistiek leider is ook verantwoordelijk voor het maken en uitvoeren van beleid. Die management taken stoppen ook nooit, moeten er altijd naast of tussendoor.

‘Gelukkig herstel ik ook snel’

Lang duurde die inzinking niet. ,,Gelukkig herstel ik ook snel.’’ Ze moest wel, want Wereldburgers van de Voorstreek was het volgende grote Culturele Hoofdstad-project. Een voorstelling over de diversiteit van de mensen die een zaak hebben aan de Leeuwarder Voorstreek. Ze had tijdens een interview het idee laten vallen en moest wel nadat journalist Kirsten van Santen haar meedeelde dat de Leeuwarder Courant het project adopteerde. ,,Vond ik wel stoer.’’

Hoe houdt een mens dat vol? Immers, alle ballen altijd in de lucht houden kan slopend zijn. Judkovskaja heeft intussen een manier gevonden om echt te ontspannen. Ze doet veel aan yoga, zwemt (op haar 41ste het diploma gehaald) en ze is lid van een schietclub. Pardon? ,,Je moet je goed concentreren om te kunnen schieten’’, zegt ze. ,,Je kunt de trekker alleen overhalen tussen twee hartslagen door.’’ Ze legt de hand op haar hart en tikt mee in het ritme: ,,Kaboem, kaboem.’’ Ze was druk en is al een tijdje niet geweest. ,,Ik mis het wel. Ook de verschillende mensen die je er ontmoet. De gesprekken die je er voert.’’ Ze zwijgt even: ,,Het is er net het echte leven. Niks raars aan hoor.’’

Het is na 12,5 jaar goed zo. Tryater heeft ze de moderne tijd ingeloodst. Het gezelschap is open, communiceert naar buiten toe en is niet bang om experimenten aan te gaan. Onder haar leiding is het gezelschap jonger geworden en zijn er nieuwe verbindingen met dorpen aan gegaan. Ook is de nadruk komen te liggen op meertaligheid.

Fries een minderheidstaal?

In de meertalige voorstelling Het Doarp Europa rekende Judkovskaja af met het idee dat Fries een minderheidstaal is. Ze koestert het Fries, maar taal is maar een klank. ,,Fries is een minderheidstaal wordt er gezegd, maar minderheid, dat woord klinkt negatief. En hoezo minderheid? Er zijn drie grote talen: Engels, Spaans en Chinees. Dus alle andere talen zouden minderheidstaal moeten zijn.’’ Taal is louter een manier om te communiceren. ,,En wat is het dan mooi dat je meerdere talen beheerst om de boodschap over te kunnen brengen.’’

Volgens de artistiek leider ondervond ze geen weerstand toen ze voorstelde om niet alleen meer het Fries in voorstellingen te gebruiken. Ook niet toen ze destijds voorstelde meer acteurs aan Tryater te willen binden. Dat kon, het waren financieel goede tijden. Tot de regering besloot te snijden in de culturele budgetten. Inmiddels is geen enkele acteur meer in vaste dienst, maar wordt er met tijdelijke contracten gewerkt. ,,Of je dat nog wel moet willen, vaste verbanden? Ik weet het niet. Het zijn andere tijden.’’ Ze gaat zich er ook niet meer openlijk druk om maken. Haar opvolgster Tatiana Pratley, die in augustus aantreedt, wil ze niet in de wielen rijden.

De haat-liefde verhouding die ze heeft met recensenten is in al die jaren niet verbeterd. Ze heeft ze niet kunnen overtuigen dat het systeem niet deugt. ,,Een voorstelling is nooit af.’’ Premières? Onzinnig, vindt ze. ,,Dat wekt de suggestie dat iets perfect is. Maar dat is nooit zo. Een voorstelling wordt na verloop van tijd alleen maar beter. Een recensent zou later nog eens terug moeten komen, maar dat doet niemand. Zouden ze het ook niet fijn vinden om voor hun beschouwingen meer ruimte en tijd te krijgen?’’ Met de vijf acteurs die samen De Prutsers vormen, is het haar eindelijk gelukt om geen premières te hebben. ,,Ze zijn gewoon in kroegen en dorpshuizen gaan spelen. Geen premières, veel beter.’’

Geen spijt

Of ze spijt heeft van dingen? Een korte stilte. Nee, klinkt het volmondig. Natuurlijk zijn er situaties die ze anders had moeten aanpakken, mensen die ze anders tegemoet had moeten treden. Maar dat is achteraf. Aan het einde van twee uurtjes koffiedrinken zegt ze ineens: ,,Ik had moeten zien dat het niet goed ging met Willem. Ik was de avond daarvoor met hem naar een voorstelling geweest. De volgende dag was hij er niet meer. Ik heb de signalen niet opgepikt en dat houdt me nog altijd bezig.’’ Ze doelt op regisseur Willem Wassenaar die eind 2014 zichzelf van het leven beroofde. Hij is 36 jaar geworden. ,,Hij was en is me nog altijd dierbaar. Net zoals Tryntsje. Die mis ik ook.’’ Tryntsje van der Zee (1940 – 2009) vertaalde toneelstukken in de Friese taal en was als taalwacht en taalcorrector verbonden aan het gezelschap. Ze leerde Judkovskaja Fries.

Wat ze gaat doen? Die vraag is haar de afgelopen maanden herhaaldelijk gesteld. Ze is er sinds deze week uit en denkt na over manieren om samen met publiek de grote zaal van het theater te herontdekken. Ze wil daarnaast iets met coaching van jonge theatermakers en talentontwikkeling doen en transmediale voorstellingen maken. ,,Zoals bij de Wereldburgers is gebeurd. Gebruik maken van bijvoorbeeld, online, krant en toneel.’’ Oh ja, en met behulp van cultuur en theater banden tussen Rusland en Nederland aanhalen. ,,Ik begrijp beide.’’ Maar eerst het huis wat zij en haar vriend in Leeuwarden hebben gekocht verbouwen en er zijn voor Lev. Tevreden: ,,Ik ben hier geworteld. Het voelt hier nog steeds goed.’’ Na de zomer ziet ze wel verder. ,,Mijn hart slaat voor het theater. Dat verlaat ik nooit.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 4,99 per maand. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct