Aly Bruinsma: ,,Eins fyn ik alles wol moai om te spyljen.”

Aly Bruinsma, het verlegen meisje dat haar hart volgde

Aly Bruinsma: ,,Eins fyn ik alles wol moai om te spyljen.” FOTO RENS HOOYENGA

Actrice Aly Bruinsma (66) stopt na ruim 42 jaar bij Tryater. Ze is de laatste acteur in vaste dienst die door het theatergezelschap wordt uitgezwaaid. In de achtertuin in Lippenhuizen onder de parasol vertelt ze over passie en teleurstelling. Vreugde en verdriet. ,,It geheim fan sa lang by Tryater? Ik bin altyd ticht by mysels bleaun.”

,,It is dat houten hûs. Dêr wenje ik”, zei ze tijdens het maken van de afspraak over de telefoon. De witte deur van het ossenbloedrood geschilderde huis zwaait open. ,,Hast it fûn, kom fierder!’’, zegt Aly Bruinsma vrolijk. Ze woont aan een smalle weg in Lippenhuizen. Al jaren en met veel plezier in het zelf ontworpen en gebouwde houten huis. De laatste maanden was haar thuis tevens haar werkplek.

Het was vorige week officieel haar laatste werkweek bij Tryater, maar ze is al een tijdje niet meer in het pand in Leeuwarden geweest. Ook acteurs werden in maart gedwongen thuis te werken. ,,Ik ha de minsken bot mist, mar it is no ienris sa.”

Ze verlaat Tryater omdat ze de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. Normaal gesproken zou er een uitzwaaifeest zijn met Aly Bruinsma als stralend middelpunt. Maar ze glijdt bijna geruisloos haar pensioen in. Zakelijk directeur Valentijn Fit van Tryater heeft die ochtend gebeld. ,,Wat wil je? Of zullen we het afscheidsfeest maar naar volgend jaar verplaatsen?’’, vroeg hij de actrice.

Eerlijk? Ze weet nog niet wat ze wil. Het was een lange en indrukwekkende carrière, maar niemand om het einde mee te vieren. Hoe dat voelt? ,,Ach, ik bin in opgewekt minske, it komt sa as it komt. Gjinien kin hjir wat oan dwaan’’, zegt ze en schenkt koud water in de glazen.

Nee, ze hoeft geen lintje. Iemand met zo’n lange staat van dienst en van betekenis voor het Friese toneel en de Friese taal komt er misschien wel voor in aanmerking. Ze is resoluut. ,,Nee, ik ha it applaus al pakt, der bin oaren dy’t it mear fertsjinje.’’

Aly Bruinsma prijst zich een gelukkig mens en kijkt met een goed gevoel terug. Ze heeft een prachtige tijd bij Tryater gehad, zegt ze. De actrice heeft altijd haar hart gevolgd, van haar hobby haar werk gemaakt en als het even tegenzat in het leven, sleepte het acteren haar er doorheen.

Middenweg

Aanv ankelijk zag het er niet naar uit dat ze op de planken zou belanden. Na de middelbare school wilde ze naar de toneelschool in Amsterdam. Maar daar kwam niets van in. ,,Ik wie 16 jier en moatst net miene dat myn âlden woene dat ik nei dy grutte ferderflike stêd gean soe.”

Een pubermeisje uit Buitenpost alleen naar Amsterdam? Dat kon nooit goed gaan.

Die teleurst ellende boodschap zorgde voor problemen thuis natuurlijk, rebellie misschien? Ze moet lachen. ,,Welnee, ik lústere nei wat myn heit en mem seinen.”

Ze is er de persoon niet naar om een confrontatie aan te gaan. Als middelste uit een gezin met drie kinderen is ze gewend om de gulden middenweg te kiezen. ,,Ik siet altyd tusken myn broer en suske yn. At der bemiddele wurde moast, dan kamen se by my. No noch wol.” Ze denkt, nee, weet eigenlijk wel zeker, dat ze het door haar instelling al die jaren bij Tryater heeft volgehouden.

De indertijd zwaar gesubsidieerde organisatie heeft in de loop der jaren steeds meer moeten inleveren. Dat ging gepaard met de nodige ingrepen, zoals onder meer het schrappen van banen. Maar wat er ook gebeurde, Aly Bruinsma bleef. Sterker nog, ze kon bij Tryater steeds in vaste dienst blijven. Al die wisselingen en onzekerheden, kreeg ze daar nooit genoeg van? Ze neemt een slok water en tuurt over de weilanden. In de verte ligt Gorredijk. En dan zegt ze: ,,Ik kin my tink ik goed oanpasse.”

Artistieke leiders kwamen en gingen, net als oude en jonge acteurs. De werksfeer die verandert, weer andere mensen met nieuwe ideeën. Heeft ze echt nooit overwogen om op te stappen? ,,Fansels, net alles is altyd leuk. Mar dan tink ik: kom op, gewoan trochgean. Eltse nije situaasje bringt wol wer wat posityfs. En myn fak is gewoan fierstente moai.”

Het toneel lonkte

Na de ulo in Buitenpost ging Aly naar de kweekschool. Ze kreeg na haar slagen eerst een aanstelling aan een kleuterschool in Lemmer en later in Buitenpost. Maar het toneel lonkte. In 1976 startte Tryater – toen nog een semi-professionele instelling – een tweejarige opleiding voor acteurs. Er was plek voor twaalf mannen en vrouwen. In Zalen Schaaf in Leeuwarden, waar Tryater toen nog onderdak had, waren de audities.

,,Ik kaam dêr binnen en dêr sieten seis heren efter in tafel.” Ze moest een improvisatie, monoloog en een opdracht spelen. Een week later werd ze toegelaten. Twee intensieve jaren volgden. Vijf dagen voor de klas, waarvan drie dagen ’s avonds ook nog naar de toneelopleiding. Het was allemaal de moeite waard. Immers, ze maakte haar droom waar.

Ze pakt haar curriculum vitae er even bij en bladert het stapeltje A-4tjes door. ,,Ik wit net presys hoefolle rollen, mar it ha der sawisa 86 west.” Het eerste stuk was een voorstelling Roel de Robot, voor de hoogste klassen van de lagere school. Destijds had Tryater een speelgroep voor scholen en een voor volwassenen. Bruinsma behoorde samen met Romke Toering, Hilly Harms, Marijke Geertsma, Romke de Leeuw en Jan Arendz tot de zogeheten skoallegroep. Het was een mooie tijd, zegt ze. ,,Doe wiene wy noch de sêfte sektor en alles koe.”

Ze kon haar baan als schooljuf opzeggen, maar kon niet volledig leven van acteren. Ze had een contract van 50 procent bij Tryater. Ze werkte ook nog twee dagen in de thuiszorg en gaf remedial teaching aan leerlingen van een school in Ternaard. ,,It wie eins wol drok, mar at je jong binne kinne je alles. Ik koe yn elts gefal myn eigen beantsjes doppe.”

Haar vak wordt nog wel eens onderschat, ervaart ze. ,,Minsken sizze wolris: en wat dochst fierders de hiele dei?” Maar ze zien niet hoe intensief het leren van teksten is of het bestuderen van personages. ,,Dat ik jûns thúskom en dochs noch it skript der by pak.” Hoe zou ze zichzelf omschrijven als actrice? Ze heeft alle kleuren wel gespeeld, van kenau tot lieve beppe en van de vrouw van een communist tot een verdorven hoerenmadam. ,,Eins fyn ik alles wol moai om te spyljen.”

Er zijn veel aansprekende rollen en stukken geweest, maar ABE! over de legendarische voetballer Abe Lenstra onder de regie van Jos Thie ligt haar na aan het hart. Het grootschalige project waar ruim 500 mensen aan meewerkten werd in 1995 opgevoerd in het Abe Lenstra-stadion in Heerenveen. Er kwamen 40.000 mensen kijken. ,,Dat wie in ear om te dwaan. Dat je sa fuotbal en teater oan mekoar ferbine kinne en al dy frijwilligers dy’t der by belutsen wiene. Soks ferjitte je nea wer.”

Beeldscherm

En dan n aar haar laatste voorstelling. Daar zat ze dan van maart tot en met juni, noodgedwongen in haar eentje in de werkkamer voor een beeldscherm. Een groter contrast met ABE! is er niet. Aly Bruinsma speelde mee in de afscheidsvoorstelling 1000 & 1Nacht van regisseur Ira Judkovskaja. De voorstelling zou worden gespeeld op de voormalige vuilstort bij het Energie Kenniscentrum Leeuwarden. Maar het liep anders.

Corona haalde er een dikke, lelijke streep door. Judkovskaja besloot een voorstelling online te maken. Bruinsma had zo haar twijfels. ,,Ik tocht earlik sein dat wy der nei twa wiken mei ophâlde soenen.” Ze vond het repeteren via Zoom aanvankelijk niets. Het was vermoeiend om twee uren te staren naar een beeldscherm.

Bovendien liet de techniek haar meermaals in de steek. ,,Myn wifi wurke net.” De internetverbinding was slecht en het gebeurde geregeld dat Bruinsma tijdens repetities moest afhaken. ,,En dan hearde ik it wer net of prate eltsenien troch mekoar hinne. Ik tocht: ik sis mar neat mear.”

Een aantal acteurs besloot bij Tryater te repeteren. Daar werden ze niet gestoord en was de verbinding goed. Bruinsma heeft dat niet overwogen. Hoewel ze doorgaans meegaand en van goede wil is, is ze toch ook een tikkeltje koppig. ,,Wy moasten thús bliuwe en dan doch ik dat ek. Dan sil ik ek sjen litte dat it my wol slagget.”

Ze vond het digitale experiment uiteindelijk maar zo zo. Het online werken wende wel. De acteurs repeteerden op het laatst twee keer vier uren op een dag. ,,Mar der giet neat boppe mei mekoar spyljen op in poadium mei publyk”, klinkt het stellig. Nou vooruit, de nazit, die was wel aardig. ,,Dat wie best grappich, in bytsje mei mekoar kletse yn de digitale kroech.” Na de laatste voorstelling werd ze thuis ‘overvallen’ door acteur en schrijver Romke Toering.

loading

Ziekte

Met h em is ze destijds bij Tryater begonnen. En hij sprak lieve woorden. Toering memoreerde ook even haar ziekte multiple sclerose. ,,Ik ha it noait ien ferteld, mar ja, ik ha al jierren ms.” Op haar 37ste viel haar linker arm ineens uit. Ze tilt die even op. ,,No is der neat mear oan de hân, mar ik koe der neat mear mei.” De neuroloog stelde de diagnose ms. ,,Ik haw in hiele mylde foarm. Nee, ik ha gjin medisinen en bin troch de jierren hinne net minder wurden. Lokkich net.” Met haar werkgever kwam ze destijds overeen om niet meer meerdere rollen op een dag in te hoeven studeren. ,,En doe bin ik gewoan wer trochgien.”

Bruinsma heeft met zeven zakelijk leiders gewerkt: Pyt van der Zee (1976-1980), Thom van der Goot (1980 - 1985), Guido Wevers (1985-1990), Peter te Nuyl (1990-1993), Jos Thie (1994-2003), Hans Man in ’t Veld (2004-2007) en Ira Judkovskaja (2008-2020). De een wilde van Tryater een proeftuin van het Nederlandse toneel maken, de ander had meer met een thematische programmering en weer een ander opereerde te veel op eigen houtje, de spelers hadden vrijwel geen inbreng.

Niks ten nadele van de anderen, zegt Bruinsma, maar met Guido Wevers was het toch wel heel fijn samenwerken. Waarom de Belg? ,,Om de sosjaal maatskiplike stikken dy’t er keas. Dy diene der ta.” Zoals bijvoorbeeld in 1990 Mephisto van Klaus Mann over de fictieve toneelspeler Hendrik Höfgen, die zijn ziel aan de nazi’s verkoopt in ruil voor een succesvolle carrière. De acteurs voelden zich door Wevers ook gehoord. ,,Der wie in wy-gefoel.’’

,,Beroemd wurde?” Bruinsma trekt een vies gezicht. Ze wordt in Friesland op straat amper herkend. Ze heeft niets met roem. ,,It gong my altyd om it akteren. Net om der bekend mei te wurden.’’ Eén keer maakte ze een uitstapje naar de landelijke schouwburgen met Ja, Ja. De liefde van Alan Ayckborn . Een komedie geregisseerd door Berend Boudewijn met in de hoofdrollen Trudy Labij en Peter Faber. Indertijd liet ze zich er na de tournee mild over uit, maar ze durft nu wel te zeggen hoe het echt was. ,,It wie freeslik, wat in ferskriklike minsken binne dy Labij en Faber.”

Na de toer zat Bruinsma er flink doorheen. ,,It hat wol efkes duorre ear’t ik der wer wie’’, moet ze bekennen. De tegenspelers waren eigenlijk een stel labbekakken. Faber en Labij gunden haar bijvoorbeeld het podium niet. Blokten haar af voor het publiek. Beide acteurs hadden ook ieder een eigen kleedkamer en zagen de tegenspelers alleen op het toneel. ,,En ik moast op toaniel noch wol yn myn ûnderbroekje mei Peter ûnder de lekkens.” Ze gruwelt er nog van als ze eraan terugdenkt. ,,En dan sieten se tsjin mekoar op te bieden, oer hoefolle applaus se elk hellen. Bah, dat wie in min jier. Allinnich Jan van Eijndthoven wie aardich. Hy fûn der ek neat oan.”

Excuses

Maar ze hi eld vol en maakte de tournee af. En ze wist er uiteindelijk toch een positieve draai aan te geven. Het stuk voerde haar naar alle theaters in Nederland. ,,En op sich fyn ik dat wol wer in prestaasje.” Ze deed haar beklag na afloop bij het impresariaat over het divagedrag van de acteurs. ,,De foarstelling liede der ûnder.” De excuses die zij eigenlijk had moeten krijgen, werden door Peter Faber in een brief gericht tot de regisseur. ,,Ik wie eins altyd wat beskieden en ferlegen, mar no doar ik wol te sizzen: Petertje, soademieter op!”

Sinds 2017 was Bruinsma nog de enige acteur in vaste dienst bij Tryater. Marijke Geertsma en Jan Arendz vertrokken na 38 jaar na een reorganisatie. Ze wilden geen salaris inleveren . In de media deden ze hun beklag over de in hun ogen onterechte behandeling door Tryater en over de starre artistiek leider Ira Judkovskaja. ,,Nee, ik wol net soer wêze en dêr ek neat oer sizze. Wy bin noch hieltiid befreone. Elk makket in eigen kar. Ik ha it no ienris net sa belibbe as sy. En mei Ira ha ik altyd noflik wurke.”

Wat ze nu gaat doen? ,,Ik wit it noch net. Spylje? Miskien wol, mar miskien ek wol net. Keunstskiednis studearre? Ik woe ek wol wat mear oer wyn leare of frijwilligerswurk dwaan, wat yn ’e soarch of sa. En films sjen fansels, ik sjoch alles wat los en fêst sit.”

Sinds haar scheiding veertien jaar geleden, is ze alleen. De wereld ligt open. Samen met onder andere goede vriendin actrice en regisseur Anny Veenstra – ,,de ienichste freondinne dy’t ik by toaniel kennen leard ha’’ – gaat ze sowieso leuke uitstapjes maken.

Het grootste compliment dat ze in al die jaren heeft gekregen? ,,Dat is fan myn heit.” Het was na een voorstelling in Kollum. Na afloop ging ze even bij haar ouders langs. Die hadden het stuk gezien en vonden het mooi. Eenmaal thuis ging de telefoon. Heit belde, een doorgaans rustige en bedeesde belastingambtenaar en beslist niet scheutig met complimenten.

Haar groene ogen glanzen. ,,Mem wie myn grutste fan, mar heit sei der noait wat oer. ‘Ik woe sizze dat ik hiel grutsk op dy bin’, sei er. Ik hie myn hert folge en dat fûn hy dochs moai.”

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct