Componist en cultureel ondernemer Merlijn Twaalfhoven strijdt voor een betere en vooral GOEDE wereld.

Componist Merlijn van Twaalfhoven: 'Ik wil kunnen zeggen: ik ben in het diepe gesprongen'

Componist en cultureel ondernemer Merlijn Twaalfhoven strijdt voor een betere en vooral GOEDE wereld. FOTO JEAN-PIERRE JANS

Componist Merlijn van Twaalfhoven stopte met zijn werk als kunstenaar en richtte zijn blik op de toekomst. Met The Turn Club hoopt hij complexe maatschappelijke problemen met een ‘kunstenaarsmindset’ aan te pakken. Tijd voor revolutie. We moeten uit de collectieve burn-out ontsnappen waarin we als wereld verzeild zijn geraakt.

De coronacrisis maakt zichtbaar wat al jaren aan de oppervlakte sluimerde: dat er grenzen aan de groei zitten. Dat we dieren niet eindeloos kunnen fokken en eten. Dat we het niet kunnen maken om kris-kras de wereld over te vliegen, om even te winkelen in Barcelona.

Merlijn Twaalfhoven, componist en cultureel ondernemer, weet het zeker: de tijd voor een brede maatschappelijke, sociale en culturele revolutie is aangebroken, een omwenteling waarin kunstenaars een grote rol kunnen spelen.

Het goede leven

Twaalfhoven is na nog geen vijf minuten van dit Zoom-interview op vrijdagochtend al zó op stoom dat hij bijna door het beeldscherm suist, zo mijn woonkamer in. Hij praat gedreven over kunst, muziek, de wereld, de toekomst en de opdracht die hij zichzelf heeft gegeven. En dat is: we moeten de weg (terug) vinden naar het goede leven.

Dat is waar het voor Twaalfhoven, vader van twee kinderen van 8 en 10 jaar, nu om draait, dat is waarom hij zijn werk als componist heeft neergelegd. ,,Ik wil kunnen zeggen: ik ben in het diepe gesprongen.’’

Niet dat hij niet succesvol was - integendeel. Hij studeerde altviool en compositie aan het conservatorium van Amsterdam, stond in 2016 met een compositie voor fagotten op het Holland Festival, werkte samen met het Kronos Quartet dat muziek van hem speelde, en musiceerde in Roma-kampen en aan weerskanten van de Israëlische segregatiemuur in Betlehem.

Zijn werken werden uitgevoerd door onder andere het Nederlands Philharmonisch Orkest, het Asko Ensemble, het Ricciotti Ensemble en het Tokyo Symphony Orchestra. Hij was lector aan de kunsthogeschool ArtEZ in Arnhem. Woont met zijn gezin op een woonboot in Amsterdam. Groeide op in Wapserveen, in Drenthe, als zoon van een blokfluitbouwer en een dwarsfluitlerares. Was als kind veel buiten. Leerde daar kijken, spelen en zijn verbeeldingskracht gebruiken.

Experts in Onzeker Leven

Kunstenaars weten dingen, stelt Twaalfhoven keer op keer, in diverse media en op diverse podia. In tv-programma Mondo van de VPRO gaf hij vorige maand een voorbeeld: ‘Kunstenaars weten dat het bij kunst niet om het einddoel gaat, maar om de zoektocht. Kunst heeft altijd te maken met een vraag, een fascinatie, een onderzoek.’

En omdat kunstenaars dat zo goed weten, zijn ze experts in Onzeker Leven, of, in de woorden van Twaalfhoven: in onzekerheidsvaardigheid. Als geen ander kunnen kunstenaars ons in tijden als deze, waarbij alles op losse schroeven staat, inspireren en geruststellen. Want: zekerheid is schijn. Het enige dat vast staat, is dat we niks zeker weten. Wie daarvan doordrongen raakt, wordt rustig en: creatief.

The Turn Club

De cultureel ondernemer is een veelgevraagd spreker. Er is veel belangstelling voor zijn The Turn Club waarmee hij kunstenaars wil mobiliseren om een betere wereld te scheppen. Onder anderen Sjoerd Bootsma van de Friese legacy-organisatie LF2028 (die voortborduurt op het jaar waarin Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa was) heeft interesse.

Vorige week droeg Twaalfhoven op NPO1-radio een tekst voor die hij aan het begin van de lockdown schreef. Het ging over faalkracht, vuur dat in harten uitdooft en over massaal eenzaam zijn. Ritmische, stuwende woorden. Wie ernaar luisterde, raakte even aangeraakt.

loading

Eerst maar eens dit: hoe gaat het met je in deze coronacrisis?

,,Ik voelde me in de war toen het allemaal begon. Onrustig. Er waren mensen die zeiden; ‘Oh, joh, heerlijk, ga het maar even rustig aan doen. Maar dat voelde totaal niet zo. Er kwamen juist een extra laag bij. Ineens voelde ik: wacht even! De toekomst wordt nu gemaakt!’’

,,Er werd gesproken over miljarden die werden geïnvesteerd. Er werd bepaald hoe onze wereld zou moeten zijn , welke bedrijven door moeten gaan, welke bedrijven moeten stoppen, welke beroepen van waarde zijn.’’

,,Ik ben met andere kunstenaars en kleine organisaties uit de sociale en culturele sector gaan praten over de vraag: hoe kunnen we het goede centraal stellen in het ontwerp van de post-corona-wereld.’’

Waar gingen die gesprekken over?

,,Nou, in ons denken en handelen lijkt de markt, het Bruto Nationaal Product en economische groei centraal te staan. Dat klopt niet. Als je als overheid vertelt dat zorg, onderwijs, politie en vuilnismannen van vitaal belang zijn voor onze samenleving, dan zijn dat allemaal dingen die juist níét gaan over economische groei.’’

,,Vitale dingen zijn: zorgen voor elkaar, voor kwetsbare mensen en structuren waar we samen verantwoordelijkheid voor dragen. Dáár gaat het om, niet om winst en groei.’’

,,We vroegen ons af hoe we die dingen, laat ik ze ‘het goede leven’ noemen, weer centraal kunnen stellen. We hebben de Academie voor Onzekerheidsvaardigheid opgericht en zijn met middelbare scholieren gaan praten. Wat vinden ze mooi aan deze tijd en wat willen ze ervan bewaren?’’

,,De antwoorden: vriendschap, familie, contact. Ook de waarde van de natuur werd genoemd en het contact tussen generaties. Niemand noemde spullen, geld of succes - al die dingen waar we juist zo op focussen. Ik leerde daarvan dat we het eigenlijk heel erg eens zijn over wat het goede leven is.’’

,,Kunnen we onze zintuigen openzetten voor wat er mooi en bijzonder is, kunnen we nieuwsgierig zijn naar elkaar? Daar moeten we het over hebben. En daar kunnen kunstenaars bij helpen.’’

Dat zeiden de hippies in de jaren zestig ook al.

,,In de jaren zestig was er een enorme omslag na al die jaren van focus op welvaart en bouwen, bouwen, bouwen. Heel begrijpelijk dat mensen daar toen vraagtekens bij gingen zetten.’’

,,Eigenlijk heeft de Industriële Revolutie die wedloop gecreëerd. Daarvoor was het idee van groei helemaal geen issue. Er was een soort balans in gemeenschappen. Niet iedereen had een goed leven, maar het idee van winst en groei was niet zo dwingend. Nu, tweehonderd jaar van extreme productie, rente, winst en verplichte groei later, zitten we in een collectieve burn-out.’’

,,Ik denk dat we nu inzien dat we daar uit moeten. Uit die wedloop. En het kan. Want er is niets in de natuur dat groeit zonder uiteindelijk ook weer minder te worden.’’

Jij bent zelf minder zelf kunst gaan maken, waarom?

,,Ik was zelf al langer op zoek naar hoe ik ervaringen van andere mensen, over schoonheid of over de natuur, over kon brengen op anderen. Dat probeerde ik via de muziek. Maar ik merkte hoezeer kunst vaak een vorm van vermaak wordt, omdat het in een hokje wordt gezet.’’

,,Ik geloof dat je minder nieuwsgierig bent naar iets wat gelabeld wordt, waarover recensies in de krant staan. Ik zag dat het publiek deels heel passief was. Dat een concert bezoeken ook een vorm van consumeren is. Daar werd ik onrustig van.’’

,,Ik voel de behoefte om de rijkheid van perspectieven in het leven zèlf een plek te geven. Als mensen het theater of de concertzaal verlaten, gaan ze weer terug het ‘normale leven’ in. Maar dat is een misverstand! Er is geen normale wereld.’’

,,Wat zo’n schrijver of componist heeft opgeschreven was voor hem of voor haar óók een ware wereld. Het ís niet alleen jouw wereld die de ware wereld is. Dat besef, daar wilde ik breder mee bezig. Met de vraag hoe je de kunstenaar in ieder mens kunt aanwakkeren.’’

Dat is een dappere sprong. Was het een lastige keuze?

,,Dit proces was al heel lang bezig. Ik was er op het conservatorium al mee aan het experimenteren: zangers tussen het publiek zetten, het publiek laten rondlopen. Ik was bezig met het opheffen van de grens tussen podium en zaal, met die tussen muziek en het dagelijks leven.’’

,,Ik was succesvol ja, dat wel, spelen in de grote zaal van het Concertgebouw, het Holland Festival. Een voorrecht. Dat zijn opdrachten die je niet kunt weigeren. Maar als je dan naar het publiek kijkt, is het ook raar. Je weet: deze mensen zitten volgende week weer bij een ander concert.’’

,,Die muziekwereld is een status quo, een eindeloze soapserie. Het is mooi, spannend, je houdt van de personages. Maar wat de wereld nodig heeft, is niet nóg meer mooie muziek of nóg meer kunstenaars. Wat de wereld nodig heeft, zijn mensen die hun ogen en oren open hebben.’’

,,Hoe krijg je mensen in verbinding met de rijkdom van ons leven? Hoe krijg je mensen uit het standje werken-voor je gezin zorgen-Netflix kijken? En dan later, als je oud bent, wel klagen dat je zo eenzaam bent.’’

,,We zijn in onze westerse wereld in een rare val gelopen. Een val waarin we meer zijn gaan werken. Burn-outs, stress, eenzaamheid; het zijn allemaal maffe symptomen van de welvaart.’’

Die val, hoe zijn we daarin verzeild geraakt?

,,He wordt gevormd door onderwijs, je gezin, de leefomgeving. En ook door reclame! Die is overal om ons heen en stopt nooit. Er zijn superveel slimme, creatieve mensen bezig om zo effectief mogelijk onze geest binnen te dringen. Reclame vertelt ons de hele dag wat belangrijk is en wat niet. Wat wij zélf belangrijk vinden, daar staan we niet bij stil.’’

Wat is voor jou belangrijk?

,,Ik ben in zuidwest-Drenthe opgegroeid, vlakbij Diever, in een mooie omgeving. Het buitenleven. Voor mij is dat een aspect van het goede leven. Het is goed als het groeit en als het bloeit, dat zit al duizenden jaren in het leven verankerd.’’

,,Mijn ouders waren veel met muziek bezig. Ik kreeg aandacht voor de schoonheid van muziek, en voor het spel. Er kwamen veel jonge kinderen bij ons thuis, mijn moeder gaf dwarsfluitles. Samenspelen, elkaar uitdagen, stréven naar zaken - dat leerde ik.’’

,,Als kind had ik zin om dingen uit te proberen. Toen ik veertien was mocht ik zelf, op de fiets met een tentje achterop, op vakantie. Later ben ik gaan liften; ook een vorm van zekerheid loslaten. Er rijden vijfhonderd auto’s aan je voorbij, dan stopt die ene en neemt je mee, de bestuurder is sowieso aardig en heeft ook nog eens luxe broodjes bij zich! Liften is een recept om vertrouwen in de mensheid te krijgen.’’

,,Je lacht wel, maar ik ben serieus. Als je een reis boekt, all inclusive , met verzekeringen en een taxirit naar het vliegveld, hoeft er maar één schakeltje weg te vallen, bijvoorbeeld de taxichauffeur die zich heeft verslapen, en alles valt in elkaar. Dan ga je klagen, compensatie vragen, je krijgt stress en wordt boos.’’

,,Dat heb je bij liften nooit. Als je lift, sta je soms een paar uur in de regen bij een verlaten tankstation. Als er dan iemand stopt, ben je zo dankbaar! Dat is wat ik van liften leerde: dat je in het leven moet staan met een vorm van dankbaarheid.’’

Dat klinkt haast kerkelijk.

,,Ja. We zouden actiever moeten worden. Zoals we onze verbeeldingskracht hebben uitbesteed aan kunstenaars, zo hebben we onze spiritualiteit uitbesteed aan kerken. Het is natuurlijk fijn om een theaterkaartje te kopen of om lid te worden van een kerkgemeenschap. Maar toch zie ik dat uitbesteden, het idee dat je alles kunt inkopen, van buitenaf, als een probleem.’’

,,Neem het verschil tussen een boerenmarkt en een supermarkt. In de supermarkt hangen de producten levenloos in de schappen, maar op een boerenmarkt vertellen ze je iets: ik ben nu rijp, ik ben voor jou van het land gehaald. Er is een relatie tussen product en koper. In een supermarkt is die relatie er niet. Het is bijna als het verschil tussen liefde en prostitutie - het een kun je kopen en het is wat het is, het ander is een spel van contact maken, het leeft en verandert.’’

Maar HOE keren we het tij? De macht van grote bedrijven is zo groot.

,,Een bedrijf van 20.000 werknemers is in Nederland heel groot. Maar als je kijkt wie er allemaal creatief bezig zijn, hoeveel praktisch idealisme er is: daar zijn honderdduizenden mensen mee bezig, met het verbinden van dingen die waardevol zijn aan activiteiten die je samen kunt doen. Het zijn mensen die gedreven zijn door waarde en niet door geld. We zijn met veel. Daar put ik hoop uit.’’

,,De opdracht die ik mezelf stel luidt: kun je die creatieve kracht aan de oppervlakte brengen? Kun je die zichtbaarder maken? Kun je mensen aan elkaar verbinden? Daar gaat het om bij de Turn Club.’’

,,Een voorbeeld. Er wordt veel gesproken over onze relatie met de natuur. Dingen als schoonheid en verwondering zijn daarin belangrijk. Veel organisaties kunnen daar niets mee. Neem Greenpeace, die spreekt van vervuilers en bedreigde diersoorten. Maar dat is maar ten dele effectief.’

,,Ik ervaar geen verbintenis met zeespiegelstijging, met het aantal deeltjes methaan of koolstofdioxide in de lucht. Juist bij zaken als klimaatverandering en de verstoorde relatie tussen mens en natuur is verbeeldingskracht essentieel.’’

,,Het gaat om generaties. Ik weet nu dat ik mijn leven zou geven om mijn kinderen te beschermen. Maar wat doe ik voor mijn kleinkinderen? Hebben wij het vermogen om ons in te leven in een volgende generatie?’’

Zie je al voor je hoe dat moet?

,,Ik weet dat je in een theater je achterkleinkind kunt ontmoeten, in een verhaal of in een film. Hoe maak ik dat concreet? Daar kunnen kunstenaars dingen voor bedenken. Voor het Oerol Festival was ik bezig met een project waarbij ik bezoekers in gedachten meenam naar een ontmoeting met hun achterkleinkind.’’

,,Die vormde de basis voor een soort contract, in de vorm van een brief aan dat kleinkind. Kun je iets in je gedrag of in je dagelijkse praktijk inbouwen waar je later wellicht ongelofelijk blij om bent?’’

,,Stel je voor dat je eind jaren veertig in Nederland als voormalige NSB-er leeft. Ik denk dat je dan best wel spijt hebt. Het leek destijds, in 1940 nog zo’n goed idee om lid te worden. De nazi’s, dacht je, waren de toekomst. Zij hadden de macht, de beloning was goed, er stond een sterke organisatie, Maar een paar jaar later denk je: hoe heb ik zo stom kunnen zijn?’’

,,Ik denk dat onze generatie zich zo zou kunnen voelen, over twintig jaar. We beseffen dan dat we onze kleinkinderen hebben verraden. Ik denk dat we ons doodschamen als we ze onder ogen moeten komen. Misschien dat toekomstige generaties ons zien zoals wij nu kijken naar onze voorouders voor wie de slavenhandel normaal was.’’

Je zet stappen op onbekend terrein. Mag je falen?

,,Elk kind dat speelt, faalt. Jonge dieren die met elkaar stoeien, falen. Onze hele wereld is gericht op slagen, dat wordt er op school al in geramd. Het gaat om rangorde en prestatie.’’

,,Jeff Bezos is de rijkste man op aarde. Hij is ‘geslaagd’, maar de vraag is of hij de wereld werkelijk waarde brengt. Het is absurd dat we mensen belonen en waarderen zonder te weten of zij de wereld beter maken.’’

,,Mogen falen, betekent dat je mag zoeken. Een zoekende geest is een actieve geest. Hoe groter je faalruimte, hoe groter je zoekgebied en hoe groter de kansen zijn dat je wat vindt.’’

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct