Beeld uit The Queen's Gambit.

Schaken is door The Queen's Gambit weer razend populair: wat is het geheim van de serie?

Beeld uit The Queen's Gambit. FOTO PHIL BRAY/NETFLIX

Het succes van de Netflixserie The Queen’s Gambit, die wereldwijd al miljoenen kijkers trok, leidt tot een schaakrage. In Nederland is het niet voor het eerst dat zoiets gebeurt.

Is de wereld in de ban geraakt van het schaken sinds de successerie The Queen’s Gambit op Netflix verscheen? Het lijkt er sterk op, gezien de bezoekcijfers van websites zoals Chess.com. Oprichter Erik Allebest kijkt er met verbazing naar. Sinds enkele weken trekt zijn schaakgemeenschap op internet dagelijks meer dan drie miljoen bezoekers, een ongekend aantal, dat nog dagelijks groeit. De nieuwe gebruikers, vooral vrouwen, willen de spelregels leren, sitebezoekers met meer ervaring nemen deel aan onlinetoernooien.

Allebest vergelijkt het met de hoogtijdagen van het legendarische WK-duel in 1972 tussen Bobby Fischer en Boris Spassky op IJsland. Toen was er nog geen internet, maar de Teleac-cursus van ex-wereldkampioen Max Euwe zorgde in Nederland voor een enorme aanwas bij de schaakclubs.

Hoe is het succes van The Queen’s Gambit te verklaren? Volgens schaakambassadeur en internationaal meester Hans Böhm is het van belang dat een meisje (Beth Harmon) de rol van een schaakgenie vertolkt in de traditioneel, en nog steeds, door mannen bevolkte schaakwereld.

,,Ik had ooit een idee voor een jeugdboek over schaken. Een ervaren schrijver van kinderboeken gaf mij toen het advies van de hoofdpersoon een meisje te maken. Dat zou beter scoren.”

Kinderen

Böhm wijst ook op het succes van de Nederlandse schaakfilm Lang leve de koningin van regisseur Esmé Lammers uit 1995, die enigszins met de Netflixhit te vergelijken is. ,,Ook daarin was de hoofdpersoon een meisje dat goed kon schaken en op zoek ging naar haar vader. Deze film trok toen veel kinderen naar schaakclubs.”

Lammers kijkt met veel plezier terug op haar kinderfilm. Wie haar deels beïnvloedde om die te maken was haar grootvader Max Euwe (1901-1981), de enige Nederlander die wereldkampioen schaken werd.

,,Lang leve de koningin heeft zeker autobiografische aspecten. De basis vormt het leerboekje Oom Jan leert zijn neefje schaken, dat ik van mijn opa kreeg en waarvan hij een van de samenstellers was. Ik heb daar mijn eigen verhaal van gemaakt. De hoofdpersoon werd een meisje dat net als ik zonder vader was opgegroeid en naar hem op zoek ging”, zegt Lammers. ,,Mijn vader (politicus Han Lammers, onder meer commissaris van de Koningin in Flevoland en waarnemend burgemeester in groningen, red.) verliet kort na mijn geboorte mijn moeder. Pas op mijn 18de kwam ik met hem in contact. Dat verleden zit voor een deel in mijn film verwerkt.”

Lang leve de koningin , bekroond met een Gouden Kalf en de Nederlandse inzending voor de Oscars in 1995, had zeker invloed op het schaakleven in Nederland. Lammers: ,,Ik kom nog regelmatig vrouwen tegen van in de dertig die door mijn film in schaken geïnteresseerd zijn geraakt.”

Scheef

Een aanwas van vrouwen in de Nederlandse schaakgemeenschap is nodig. De Koninklijke Nederlandse Schaakbond (KNSB) is zeer te spreken over de groeiende belangstelling voor de denksport. Dat meisjes de denksport omarmen, juicht KNSB-directeur Dharma Tjiam toe. ,,De verhouding tussen mannen en vrouwen in de schaaksport is in Nederland behoorlijk scheef.”

Soms dringt een vrouw het mannenbastion binnen, zoals de Hongaarse grootmeester Judit Polgár, net als Beth een schaakwonderkind. Böhm: ,,Zij liet onlangs in haar weblog weten dat mannen het aanvankelijk ongemakkelijk vonden dat zij van haar verloren. Er waren altijd excuses. In The Queen’s Gambit krijgt Beth een handkus als zij een man verslaat. Zoiets heeft Polgár nooit meegemaakt.”

Böhm is verder zeer te spreken over het schaaktechnische gedeelte van de serie. ,,Er wordt echt geschaakt en goed naar elkaar gekeken door de spelers. Gewoon om het effect van een zet bij de tegenstander te meten. Schaken werd in films vaak als een gimmick gebruikt. Zoals in de tv-serie Columbo, waarin de rechercheur in één zet iemand mat zet. Het wordt altijd gebruikt als een cliché om iemand een slim imago te geven. Maar de laatste jaren is er veel verbeterd. De stukken staan altijd goed en de combinaties op het bord kloppen.”

Geloofwaardig

In The Queen’s Gambit worden bestaande partijen nagespeeld, waaronder een stelling uit de partij van de Nederlandse grootmeester Daniël Stellwagen. Een ingewikkelde combinatie die Beth moet uitvoeren.

Het maakt deze scènes voor de schaakkenners geloofwaardiger. Böhm: ,,Filmmakers schakelen echte schakers in om ervoor te zorgen dat alles klopt.” Voor The Queen’s Gambit was onder meer oud-wereldkampioen Garri Kasparov adviseur.

Of The Queen’s Gambit een vervolg krijgt, is zeer de vraag. De serie is de verfilming van het gelijknamige boek van Walter Tevis uit 1983. De auteur, die ook verantwoordelijk is voor The Man Who Fell To Earth (uit 1963, in 1976 verfilmd met David Bowie in de hoofdrol), overleed een jaar later. Omdat het verhaal wordt afgerond, lijkt een mogelijk vervolg een geforceerde poging te worden. Schakers weten dat dit soort drieste manoeuvres om te winnen meestal gedoemd zijn om te mislukken.

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct