Zijn Oscar moest hij delen met nog drie componisten. Maar het leven van Richard Hageman, componist en dirigent tussen Leeuwarden en Hollywood, is kleurrijk genoeg, leert de pasverschenen biografie Richard Hageman, From Holland To Hollywood.

Het is niet vreemd dat Leeuwarder Courant-journalist en filmkenner Asing Walthaus zo’n interesse heeft in componist Richard Hageman. Zo veel Oscarwinnaars telt de Leeuwarder geschiedenis niet en hij woont letterlijk om de hoek bij Hagemans geboortehuis in de Sint Jacobsstraat.

De tweede auteur van From Holland To Hollywood , Nico de Villiers, is een Zuid-Afrikaanse pianist die nu in Londen woont en die promoveerde op Hagemans liederen en vervolgens de Richard Hageman Society oprichtte.

John Ford

De inbreng van co-auteur Kathryn Kalinak, een Amerikaanse die doceert aan het Rhode Island College en kenner is van filmmuziek en Hollywood, maakt pas echt duidelijk dat Hageman wel degelijk een bijzondere man was, zo’n boek heus wel waard. ,,Ik was onder de indruk van zijn werk, vooral van zijn muziek voor de westerns van John Ford. Dat is echt anders dan van andere filmcomponisten uit die tijd”, zegt Kalinak vanuit haar huis, even buiten Boston.

Walthaus en De Villiers, aan elkaar gekoppeld door het Historisch Centrum Leeuwarden, hadden al eerder een boekje in eigen beheer gemaakt over Hageman. ,,Noem het een voorstudie”, zegt Walthaus, ,,ik heb hier nog een stuk of wat exemplaren liggen.”

Toen dat boek gepresenteerd werd op het Noordelijk Film Festival in 2015 was Kalinak ook in Leeuwarden, om iets over Hageman (1881-1966) te vertellen. Walthaus zocht haar het jaar erna op in de Verenigde Staten, en daar werd het plan gesmeed om met zijn drieën een biografie over Hageman te maken – ieder vanuit de eigen achtergrond en discipline.

Onderzoekster Kalinak is gespecialiseerd in filmmuziek. Ze schreef verscheidene boeken over dit onderwerp. Een daarvan ging over de muziek in de films van de legendarische regisseur John Ford, van westerns vooral. Dat was haar entree in de muzikale wereld van Richard Hageman.

loading

Opera

Die wereld was flink gekleurd door zijn Europese achtergrond, ook al kwam hij al in 1906 naar de Verenigde Staten en was hij ook al lang en breed Amerikaans staatsburger. ,,Hij had een achtergrond in de opera”, zegt Kalinak, ,,en dat nam hij mee naar de western. Schrijven voor zo’n film was voor hem niet anders dan het schrijven van een opera, een interessante manier om een Hollywood-filmscore te benaderen.”

Het gaat dan om zaken als: hoe ontwikkelt de muziek zich, en hoe laat hij die reageren op de handeling? Maar Hageman bracht ook letterlijk opera in de score, door er ruimhartig uit te citeren, letterlijk, of in de vorm van toespelingen. ,,Dat je denkt: hoor ik nou Hansl und Gretel ? Of Der Rosenkavalier ? Wagner? Reuze interessant, om dat soort dingen te ontrafelen. Hij deed het ook niet zo maar, zulke citaten hadden een betekenis. ,,Dat je denkt: ooh, dit citaat slaat ook echt op die scène uit Hansl und Gretel .”

Die opera-achtergrond – zijn eigen muziektheaterstuk Caponsacchi werd een keer of wat opgevoerd – bracht ook een zekere psychologie in de manier waarop hij de personages in de fllm benaderde. ,,Neem Stagecoach , de scène waarin de postkoets het stadje binnen rolt. Een van de passagiers, de bankier, begint te praten. De meeste filmcomponisten zouden dan niets doen, want dat gesproken woord zou de muziek maar in de weg zitten en andersom. Maar Hageman legt er de mooiste melodie onder, en die komt ook niet meer terug. Niemand dwong hem ertoe, maar hij deed het gewoon. ”

Underscore

Underscore heet dat, muziek onder een dialoog zetten. Kalinak: ,,De meeste filmcomponisten meden dat, omdat het moeilijk is. Daar had hij in zekere zin al veel ervaring mee, omdat hij zo veel liederen geschreven had. Sommige van zijn meest interessante muziek maakte hij als underscore.”

Die Oscar voor de muziek van Stagecoach moest Hageman delen met nog drie componisten – er deden er nog meer mee aan die soundtrack. Maar Kalinak onderzocht de oorspronkelijke bladmuziek in de archieven van filmmaatschappij Paramount, ze weet precies wat Hageman schreef. Zoals de beroemde muziek bij de even beroemde scène, waarin de postkoets het mythische westernlandschap van Monument Valley binnen rijdt.

,,Dat is hèt muzikale moment in die film. Daar verandert hij ineens het ritme, en voegt triplets toe, echt geweldig. Hij voegde zich naar de conventies van Hollywood, maar zocht tegelijk de randen daarvan op, juist door zijn achtergrond. Waar de meeste componisten het westernlandschap accentueerden zoals Aaron Copland het deed, met weidse melodiesprongen en brede harmonieën, daar deed hij dat met ritme en tempo. Buitengewoon effectief.”

Hageman hield het vijf films vol met Ford, geen geringe prestatie gezien het berucht moeilijke karakter van deze regisseur. ,,Uiteindelijk braken zij ook, maar Ford brak met iedereen. Hageman hield het zo lang vol omdat hij zo’n charmante, Europese persoonlijkheid had.”

Dubbelspion

In die zin is het verhaal van Richard Hageman in Hollywood, hoe bijzonder het ook is, ook representatief voor het artistieke milieu van Hollywood in die dagen, waarin immigranten uit Europa een belangrijke rol speelden. Mensen als Igor Stravinsky, Rachmaninov, Bruno Walter, Otto Klemperer, Heifetz, Arthur Rubinstein – ,,Echt geweldig, wie er allemaal woonden, op een kluitje in Beverly Hills. Ze gingen met elkaar om, troffen elkaar op feestjes. En de filmindustrie van Hollywood gebruikte graag componisten met een Europese achtergrond, een manier om prestige te kopen.”

En de minder bekende types waren misschien wel zo kleurrijk. Geboren Rus Boris Morros, onder andere music director bij Paramount en als zodanig ook betrokken bij Stagecoach , was een dubbelspion.

Schrijven voor Hollywood en ‘serieus’ componeren en musiceren: het liet zich lastig combineren. ,,Hollywood put je uit”, zegt Kalinak. ,,Ze dwongen je om een score van 60 minuten te schrijven in zes weken. En dan, hup, de volgende.” Toch gaf Hageman die ‘serieuze’ kant nooit op, ook door de nood gedwongen: in de Tweede Wereldoorlog lag Hollywood praktisch stil.

loading

Toen de filmindustrie weer opbloeide, onderhield Hageman ook nog een bescheiden acteercarrière, vaak als muzikant of dirigent. ,,Hij was erg lang, dus als je hem voor een orkest neerzette, had je een mooi plaatje. Hij speelde niet veel rollen, maar wel met groten als Mario Lanza, Billie Holiday, Louis Armstrong. Die klussen hielpen bij het betalen van zijn levensstijl. Ik heb in oude telefoonboeken de adressen opgezocht waar hij gewoond heeft, kun je je voorstellen dat hij gewoon in de gids stond? Imposante huizen waren dat, stuk voor stuk.”

Stroopwafels

Geld: het speelde een belangrijke rol in Hagemans leven en ook in zijn drie huwelijken: zijn exen achtervolgden hem met financiële claims. Ook los daarvan had hij de neiging om de zaken net even mooier, kleurrijker voor te stellen dan ze waren. Walthaus: ,,Hij deed het voorkomen alsof hij bijna per ongeluk in de Verenigde Staten terechtkwam, en daarna in Hollywood. Maar hij was gewiekster dan hij deed voorkomen. We willen hem niet afschilderen als een gewiekste profiteur, maar het is ook weer niet zo dat alles hem maar overkwam. Maar dat maakte hem ook geschikt voor Hollywood, daar tilt het op van zulke figuren.”

Kalinak: ,,Hij wist hoe hij zichzelf moest promoten, al ver voor hij in Hollywood aankwam, maar dat kwam hem daar wel heel goed van pas. Bij onze research ontdekten we steeds meer zaken die anders zaten dan hij deed voorkomen, dingen waar hij over loog, of niet over repte. Dat moet erg moeilijk zijn geweest voor Nico de Villiers, onze co-auteur, want die adoreerde Hageman. Ik had al zoiets meegemaakt bij mijn boek over John Ford.”

Voor het schrijven van dit boek brachten de drie auteurs vele uren samen online door, ,,op het laatst zelfs elke dag”, zegt Walthaus. Maar toch was het er niet gekomen, denkt Kalinak, als ze niet, wegens een onderzoeksbeurs, een maand in Amsterdam had doorgebracht. Daar troffen de drie auteurs elkaar. ,,Om hen face to face te zien, grappen te maken, discussiëren: dat is zo’n bonus. We zijn er echt vrienden door geworden.” En ze is er verslaafd geraakt aan stroopwafels. ,,Die zijn hier niet te krijgen.” Hoe heeft Hageman het eigenlijk volgehouden in Hollywood zonder stroopwafels? Dat is een van de weinige vragen waar dit boek geen antwoord op geeft.

loading

Nico de Villiers, Kathryn Kalinak and Asing Walthaus: Richard Hageman, From Holland To Hollywood. Uitgever Peter Lang.

De digitale boekpresentatie is op 6 maart vanaf 19 uur. Opgeven kan op https://calendly.com/nicopodcast/hageman-book-launch

Je kunt deze onderwerpen volgen
Film
Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct