Aan het werk in de fabriek van Nooitgedagt (1956)

De sterke band tussen IJlst en de familie Nooitgedagt

Aan het werk in de fabriek van Nooitgedagt (1956) EIGEN FOTO

In het boek Nooitgedagt – Icoon van de Friese maakindustrie 1865-2003 beschrijft Telegraaf-journaliste Yteke de Jong opkomst, groei en ondergang van het vermaarde familiebedrijf. ,,De sterkte van de familie is dat ze heel hecht met elkaar zijn.’’

,,Vroeger, op de lagere school in Oost-Groningen, leerde ik bij aardrijkskunde: IJlst, Nooitgedagt, schaatsen’’, zegt de IJlster amateurhistoricus Edsko Hekman in het boek. ,,Mijn vrouw kwam uit Bunschoten, die leerde hetzelfde. Het stond op een kaart die in de klas hing.’’ Nooitgedagt was een begrip. Bij het grote publiek vooral vanwege de schaatsen, die eigenlijk meer een bijproduct waren. Bij timmermannen vooral vanwege het gereedschap. Miljoenen beitels en schaven werden er gemaakt. De wat ouderen herinneren zich ook het houten speelgoed, eveneens een bijproduct, dat vanaf de jaren dertig veertig jaar lang werd geproduceerd.

Bijna anderhalve eeuw waren Nooitgedagt en de IJlsters met elkaar verbonden. De oude schoorsteenpijp van de fabriek staat nog altijd fier overeind in het stadje en ook het zogenaamde ‘gele-steentjesgebouw’ daarachter - nu kantoorruimte - getuigt van het familiebedrijf dat lange tijd zo veel voor IJlst heeft betekend. Een ander gedenkteken is de enorme beitel die prinses Margriet in 1991 onthult bij de opening van de nieuwbouw aan de Roodhemsterweg. Na de sluiting van dat pand in 2010 verhuist het kunstwerk, maker onbekend, naar een plantsoen in de rotonde Zuidwesthoekweg-Stadslaan.

Schippersknecht en timmerman

Het begon allemaal, zo valt te lezen in het boek, in een klein huisje aan de Eegracht. Oprichter Jan Jarigs Nooitgedagt (1840-1920) werkte aanvankelijk als schippersknecht en timmerman op een scheepswerf. De foto’s die nog bewaard zijn gebleven tonen een ernstige man met een ringbaardje, altijd in het zwart gekleed. In de winter lag het gewone werk stil en legde hij zich toe op het maken van schaafblokken en schaatshouten. Eenmaal voor zichzelf begonnen in 1865 wandelde hij met een witte katoenen zak op zijn rug, later een marskramerskist, naar bijvoorbeeld Sneek, Makkum en Leeuwarden. Zo bracht hij zijn waren aan de man en groeide de klantenkring en daarmee het bedrijf.

Nooitgedagt nam verschillende knechten in dienst. De eerste werknemers werden ‘de zolderjongens’ genoemd omdat het bedrijf op de zolder van Nooitgedagt begon. ‘Jan-baes’, zoals hij werd genoemd, leidde zijn werknemers ook spiritueel, schrijft De Jong. Hij opende de werkdag door zijn medewerkers voor te lezen uit ‘Eens Christens reize naar de eeuwigheid’ van John Bunyan. Intussen groeide het bedrijf gestaag. Nieuwe panden werden aangekocht. In 1891 had Nooitgedagt vijftien volwassenen en zes kinderen in dienst. In 1911 waren dat 52 volwassenen en vier kinderen. In die jaren veranderde het productieproces, mede door de inzet van de vier zoons van Jan-baes, van ambachtelijk naar machinaal.

De tekst gaat door onder de foto.

loading

Wereldspeler in productie beitels

Met het groeien van de fabriek in de eerste helft van de vorige eeuw was de familie steeds prominenter aanwezig in het stadje, niet alleen als werkgever, maar ook op bestuurlijk en kerkelijk gebied. Volgens sommigen maakte ze de dienst uit. De ene helft van het dorp sprak lovend over het bedrijf, de andere helft was minder enthousiast en sprak van ‘de Sing Sing’, een verwijzing naar een Amerikaanse gevangenis met die naam. In de hoogtijdagen waren 160 gezinnen afhankelijk van Nooitgedagt.

,,Ze noemden ons in het stadje de riken’’, vertelt Jens Nooitgedagt uit Reeuwijk, achterkleinzoon van de oprichter, in het eerste hoofdstuk. ,,In zo’n klein plaatsje was Nooitgedagt de werkgever van veel inwoners. Dat geeft wat afstand.’’ Zijn ouders, Tjitte Nooitgedagt en Jenny Nooitgedagt-Oranje waren bevriend met een plaatselijke predikant maar hadden geen vrienden die werkten in het bedrijf.

In het jaar dat Nooitgedagt het honderdjarig bestaan viert, 1965, valt ook het besluit om te stoppen met de productie van schaatsen. De productie bleek niet meer commercieel verantwoord vanwege het altijd aanwezige risico van een matige winter en de toenemende concurrentie uit lagelonenlanden. In 1975 werd ook de productie van houten speelgoed gestaakt. Het bedrijf wilde zich helemaal toeleggen op de productie van beitels, destijds zo’n 1,2 miljoen per jaar. Daarmee was het bedrijf uitgegroeid tot een wereldspeler.

'De sterkte van de familie is dat ze heel hecht met elkaar zijn'

Onderzoeker Jan Fongers komt tot de conclusie dat de onderlinge saamhorigheid in de familie het bedrijf ver gebracht heeft. In het boek worden wel enkele akkefietjes vermeld, maar die lijken uitzonderlijk. ,,Al zouden ze het niet eens zijn geweest’’, stelt Fongers, ,,dan zou een ander het niet te weten komen. De sterkte van de familie is dat ze heel hecht met elkaar zijn.’’ Vanaf de oprichting tot aan de overname door het Amerikaanse Record in 1998 bleef het een familiebedrijf, wat betekent dat de familieleden de aandelen bezaten. Oprichter Jan-baes had vast laten leggen dat zijn nazaten een baan zouden krijgen in het bedrijf wat er toe leidde dat de leiding na verloop van tijd behoorlijk uitdijde tot wel drie of vier directeuren. De laatste directeur, Wieb Attema, achterkleinzoon van oprichter Jan-baes, typeert het selectiebeleid met een knipoog: ,,als de oudste zoon niet helemaal stapelgek was, dan was hij capabel.’’

Halverwege de jaren negentig nadert de pensioengerechtigde leeftijd voor Attema, die dan alleen directeur is. Binnen de familie dient zich geen geschikte opvolger aan en dus wordt besloten tot verkoop. In 1998 komt Nooitgedagt in handen van de beursgenoteerde Britse multinational Record Holding in Sheffield. ,,De verkoop is een goede zaak voor behoud en mogelijk zelfs uitbreiding van de werkgelegenheid’’, zegt Attema in die tijd, maar dat blijkt een vergissing. Binnen een jaar wordt Record opgeslokt door American Tool Companies dat vervolgens weer in handen komt van het eveneens Amerikaanse Newell Rubbermaid. Het klantenbestand blijkt belangrijker dan de lokale werkgelegenheid. De veertig overgebleven medewerkers van Nooitgedagt zijn vijf jaar na de verkoop aan Record hun baan kwijt. Vandaag wordt in Theater Sneek het eerste exemplaar van het boek in ontvangst genomen door voormalig VNO/NCW-voorzitter Hans de Boer uit Witmarsum.

Nooitgedagt - Icoon van de Friese maakindustrie 1865-2003 wordt uitgebracht door Noordboek.

loading

Plus artikel gelezen
Je las zojuist een artikel.
Onbeperkt PREMIUM-artikelen lezen?

Lees nu PREMIUM vanaf € 1,15 per week. Je krijgt dan onbeperkt toegang tot al onze artikelen, video’s, columns en meer.

Probeer PREMIUM direct